In de Tussentijd Godelieve Spaas, Week 11, Van wie is de maan?

Hoe maak je een eerlijke energietransitie?

We staan aan de vooravond van een grote energietransitie. Misschien is het een goed idee om even stil te staan bij hoe we die voor ons zien. Het lijkt erop dat we veel vertrouwen hebben in de marktwerking als aanjager en versneller van de transitie. Bedrijven hebben immers het geld, de macht en de kennis. En als er winst te behalen valt dan is die hele energietransitie een fluitje van een cent, zou je denken.

Is winstbejag de beste aanjager?

Voorlopig maak je met fossiele brandstoffen nog flink winst. Neem nu Shell, op 26 mei stelde de rechter milieudefensie en 17.000 mensen in het gelijk: het bedrijf moet versneld minder CO2 gaan uitstoten. Dat wil Shell best. Ze bouwen ook al aan een groene waterstof centrale op de Maasvlakte.

Maar ze zeggen ook nú al, dat daar nog geen markt (lees: consumenten en bedrijven willen niet veranderen) voor is. Met die duurzame centrale gaan ze dus geen winst maken. Shell overweegt dan ook om tegen de uitspraak in beroep te gaan omdat niet zíj maar de markt het tempo van de energietransitie bepaalt.

De vraag is: hoe snel wij willen dat die energietransitie gaat?

Wat deze rechtszaak volgens mij vooral duidelijk maakt is ons verlangen om invloed te hebben op de keuzes die bedrijven maken. Zeker als het gaat om grote vervuilers, grondstof vreters of CO2 producenten. Gewoon omdat we liever niet wonen op een aarde die steeds warmer wordt, steeds minder divers is en steeds uitgeputter raakt.

Banksy: I remember this was all trees

Banksy

Toen ze in Botswana nikkel en koper voorraden in de grond ontdekten vroegen ze aan de bevolking wat daarmee te doen. Die stelde voor om eerst mensen op te leiden en infrastructuur aan te leggen, om pas daarna in eigen beheer de materialen te delven. Dat voorstel kwam voort uit een wereldbeeld waarin land en grondstoffen commons zijn en dus van niemand of van iedereen zijn en daarmee ten goede aan iedereen moeten komen.

Van wie zijn de zon, het water en de wind?

In het kader van de energietransitie vraag ik me af: van wie zijn eigenlijk de grondstoffen die we daar voor nodig hebben? Van wie zijn de zon, het water en de wind en wie heeft dus iets te zeggen over en/of verdient aan het gebruik daarvan? Er is een Spaanse vrouw die claimt eigenaar van de zon te zijn. Haar argument is dat zij als eerste bedacht heeft dat je de zon kunt bezitten en dat die vanaf dat moment dus van haar is. Geen ongebruikelijke redenering overigens als je bedenkt hoe de kolonisten zich destijds het land in Amerika hebben toegeëigend. En ook niet als je ziet hoe vandaag de dag verschillende landen hun vlag planten op de Noordpool en ruzie maken over hoe groot hun deel van de wateren rondom de pool is. En dat allemaal omdat er een flink olieveld onder de Noordpool ligt.

Olafur Eliasson The Weather Project, London Modern Tata 2003

Olafur Eliasson The Weather Project, London Modern Tata 2003

De Spaanse vrouw wil iedereen die de zon ‘gebruikt’ daarvoor laten betalen. Van de opbrengst gaat 90% naar de Spaanse overheid en een aantal door haar te bepalen goede doelen en 10% naar haarzelf.

Mogelijk werd ze geïnspireerd door Daniel Hope die zo’n twintig jaar geleden begon met het verkopen van stukjes Maan, Mars en Venus. Hij verkocht ruim 300.000 percelen en verdiende daar tot nu toe zo’n slordige 9 miljoen dollar mee. Ik vraag me af wie er in hemelsnaam een stukje maan wil hebben. Immers wat ga je doen met een paar vierkante meter maanzand? Nu blijkt dat, in het kader van de energietransitie, helemaal geen gekke investering te zijn. Onderzoek toont aan dat er op de maan enorm veel water is. Wetenschappers en ondernemers maken dan ook al concrete plannen om waterstof uit maan-ijs te halen. Ik stel me zo voor dat we op den duur onze ‘brandstofstations’ vanaf de maan kunnen bevoorraden. Dat gaat die maaneigenaren vast geen windeieren leggen.

Olafur Eliasson Ice Watch - installatie op het place du Pantheon, Parijs 2015

Olafur Eliasson Ice Watch - installatie op het place du Pantheon, Parijs 2015

Is het eigenlijk wel goed idee om de eigenaren of exploitanten van de energiebronnen te laten bepalen wat we ermee doen. Ik heb persoonlijk niet heel veel vertrouwen in de Spaanse dame noch in de 300.000 maaneigenaren. Daarom stel ik voor dat iedereen één euro doneert waarmee we de zon en de maan vrijkopen. Zodat die weer van niemand en dus van iedereen zijn.

Hoe gaan wij nu zorgen dat de energietransitie ten goede komt aan ons en de aarde?

Natuurlijk gaat het niet om het terugkopen van de zon en de maan, althans nu nog niet. Maar het gaat wel om wie eigenaar is en zeggenschap of baat heeft bij de aanleg van zonnevelden, waterstof- en waterkrachtcentrales of windmolenparken.

Wie bepaalt wat de waarde is en wat we doen met de overproductie van energie in een wijk? Aan welk onderzoek we ons geld uitgeven of wie leningen krijgen om lokale energie op te wekken? Het gaat erom dat niet de markt maar mensen bepalen wat nodig is. Juist omdat het niet alleen gaat over energie opwekken maar ook om horizon vervuiling en om vogels die vermalen worden in de wieken van windmolens. Of juist om natuurgebieden die ontstaan rond windparken op zee; om de materialen die nodig zijn om windmolens te maken en om de recyclebaarheid daarvan.

Hoe worden we van takers, care takers?

De rechtszaak tegen Shell laat zien dat we vinden dat het in de energietransitie misschien niet moet gaan over winst. Dat we niet willen wachten tot de markt er klaar voor is. Misschien is het tijd voor een economie van care takers in plaats van takers.
Een economie waarin delen belangrijker is dan winstmaximalisatie.
Die als het om energie gaat, krimpt en niet groeit.
Die uitgaat van commons in plaats van eigendom.
Een economie kortom die de energie transitie eerlijker maakt én versnelt.
Dat scheelt meteen ook een hoop rechtszaken.

Meer bijdragen van Godelieve Spaas

Contact

Rabo Kunstcollectie

Postadres UC 075
Postbus 17100
3500 HG Utrecht