In de Tussentijd Godelieve Spaas, Week 11

Andere stemmen

Na de tiende aflevering wist ik het even niet meer. De tussentijd gaat gewoon door. Ook al zit ik weer op het terras, ga ik af en toe weer naar mijn werk of op stap met vrienden. Alles staat nog steeds in het teken van het virus: wordt het weer actief? Komt er een tweede golf? Daarbovenop hangt de aankondiging van de grootste economische crisis in honderd jaar als een zwaard van Damocles boven mijn hoofd. Het voelt als een soort tussentijd in de tussentijd. De tijd na de donkere lockdown. Alles lijkt weer goed en veilig, terwijl een mogelijk nog groter onheil nadert. Wat kan ik anders doen dan afwachten?

Voorspelbaar en controleerbaar

Ik leef in een wereld waarin voorspelbaarheid en controle de norm zijn. Het Outbreak team maakt modellen die de ontwikkeling van het virus voorspellen. Zij berekenen op basis daarvan hoeveel vaccins en testen nodig zijn. De banken onderzoeken de duur en diepte van de aanstormende economische crisis en bepalen hoeveel geld nodig is om die te voorkomen. De kans is groot dat noch het virus noch de economie zich aan die modellen gaat houden. Toch houden we ons er krampachtig aan vast. Of zoals een CEO zei: "Ik kan niet omgaan met meerdere realiteiten. Ik kies liever de wereld waarin ik leef.” (Bradley, et al)

“We are finite creatures. Total knowledge and predictive power will always be beyond us. We must learn to live with a measure of uncertainty, paradox and ambiguity. We must acknowledge that vital pieces of information may always be missing. That is the price we pay for becoming participants in nature instead of mere observers.”

F. David Peat

Wat als we het niet-weten?

Wat gebeurt er als we zouden zeggen dat we het eigenlijk niet-weten? Dat we gaandeweg zullen ervaren welke impact de crisis heeft. Dat we stap voor stap zullen ontdekken hoe we daar mee om kunnen gaan en hoe dat ons en de wereld verandert. Dat we bij elke twee, drie of veel-sprong niet van te voren weten welke route de juiste is.

The Road Not Taken

Two roads diverged in a yellow wood,
And sorry I could not travel both
And be one traveler, long I stood
And looked down one as far as I could
To where it bent in the undergrowth;

Then took the other, as just as fair,
And having perhaps the better claim,
Because it was grassy and wanted wear;
Though as for that the passing there
Had worn them really about the same,

And both that morning equally lay
In leaves, no step had trodden black.
Oh, I kept the first for another day!
Yet knowing how way leads on to way,
I doubted if I should ever come back.

I shall be telling this with a sigh
Somewhere ages and ages hence:
Two roads diverged in a wood, and I—
I took the one less traveled by,
And that has made all the difference.

Uit: Mountain Interval, van Robert Frost 1916 New York

Stel dat we pas achteraf de effecten en impact van ons handelen gewaar kunnen worden. Dan hoeven we niet meer te luisteren naar die eindeloze discussies over wie wat waarom niet goed gedaan heeft en dat hij of zij dat zeker had kunnen voorzien en voorkomen. Volgens mij wordt het tijd om te toe te geven dat we leven in een tijd van niet-weten. De vraag is of en hoe we daar op de een of andere manier vrede mee kunnen hebben.

Het zou mij helpen als ik kan zeggen wat ik niet-weet, wat ik vermoed en wat ik vandaag zeker weet. Als ik morgen meer of andere dingen mag weten dan vandaag. Als voortschrijdend inzicht een goed ding is in plaats van schuldig te zijn aan een verkeerde inschatting of experiment.

Enkelvoudige denken in termen van goed en fout, lineaire causale verbanden of in cijfers uit te drukken eenheden gaan niet helpen om een crisis, die zo veel kanten heeft, aan te kijken en te begrijpen. Laat staan op te lossen.

Hoe dan wel?

Ik moet denken aan de jaren dat ik verbonden was aan de Universiteit van Zuid Afrika (UNISA). We werkten toen intensief samen met een groep Elders, wijze oude mannen en vrouwen, die vanuit hun inheemse traditie reflecteerden op het onderzoek dat we deden. Iedere keer weer verrasten ze me met hun totaal andere visie op mijn gedachten en redeneringen. Wat ik logisch vond was voor hen niet vanzelfsprekend en andersom. Ik was en ben nog steeds onder de indruk van de verhalen die ze met me deelden waardoor ik heel anders ben gaan kijken naar mijn eigen werkelijkheid.

Rabo kunstcollectie, Aboriginal after images, Uwe Laysiepen / Ulay 1997 (afbeelding 1)

Rabo kunstcollectie, Aboriginal after images, Uwe Laysiepen / Ulay 1997

Wat ik leerde in die tijd in Afrika is dat het uitmaakt of je kijkt naar de delen of naar het geheel. Of je onderzoek doet naar fragmenten, naar de relatie en interactie tussen allemaal losse stukjes of naar het samenhangede geheel. Met andere woorden: kijk je naar een economische crisis vanuit geld, de economie of vanuit de grotere wereld waar de economie deel van uitmaakt. Een van de Elders, Rutendo Ngara beschrijft hoe zij kijkt naar niet-weten of onzekerheid:

“Vanuit het Afrikaanse inheemse wereldbeeld dat ik ken, is een gevoel van zekerheid gerelateerd aan een gevoel van verbinding en een gevoel van harmonie met het geheel of met alles wat is. Dat zie je ook terug in het inheemse orakel systeem. Als we de botten gooien dan zie je een patroon dat in het klein het grote vertegenwoordigt. We kijken altijd naar de samenhang der dingen en op basis daarvan kun je een uitspraak doen over dingen die zich mogelijk voordoen in een gebeurtenis of situatie. Dat kan gaan over jouw kleine wereld of misschien wel over die van de gemeenschap of zelfs over de hele wereld. Het orakel laat waarschijnlijke manieren zien van hoe iets kan verlopen, rekening houdend met veranderende omstandigheden. Het doel is niet om te komen tot absolute uitspraken, maar juist om je tools te geven om vanuit een synthetische blik een volledig beeld te krijgen van een situatie en daarin je eigen blinde vlekken te erkennen.
Er is geen tweedeling tussen hard en zacht, tussen snel en langzaam, weet je, maar wat er is, is het grotere vermogen om in een staat van zachtheid te komen, van onzekerheid en ontspanning, en juist dat geeft je een gevoel van zekerheid.”

Het heeft jaren geduurd voordat ik ook maar een beetje kon doorgronden hoe zachtheid, onzekerheid en ontspanning kunnen leiden tot een gevoel van zekerheid. Dat is zo tegengesteld aan de cultuur waar ik in leef en werk, waar harde feiten en doorwrochte berekeningen tot zekerheid leiden.

Toch ervaar ik nu in deze tussentijd in de tussentijd, meer dan ooit de behoefte aan die zachtheid. Aan het mogen zoeken naar samenhang, naar synthese, naar mogelijkheden en naar de relatie tussen mijn leven en dat van de community, de samenleving en al het leven op aarde.

Dat is tasten in het duister. Dat is niet-weten welk pad het juiste is. Dat vraagt om mildheid naar onszelf en naar elkaar en om vergevingsgezindheid als het niet in één keer goed gaat.

Het is tijd voor meerstemmigheid

Het is tijd voor CEO’s en Outbreak Teams om uit hun enkelvoudige realiteiten te stappen en zich op paden te wagen waar complexiteit en niet-weten aan de orde van de dag zijn. Het is tijd dat zij uitreiken naar andere manieren van denken en handelen. Dat ze openstaan voor de samenhang der dingen en uitreiken naar de ander en de onbekende om met hen mee te doen.

Het is tijd dat we zien en erkennen dat ik, dat wij allemaal onlosmakelijk deel zijn van deze tijd en van wat zich voltrekt. Dat we dus ook mee kunnen navigeren, mee zoeken en laveren op een zachtmoedige en liefdevolle manier. En daar zouden we een beetje hulp van Afrikaanse Elders heel goed bij kunnen gebruiken.

Rabo kunstcollectie, Aboriginal after images, Uwe Laysiepen / Ulay 1997 (afbeelding 2)

Rabo kunstcollectie, Aboriginal after images, Uwe Laysiepen / Ulay 1997

Meer bijdragen van Godelieve Spaas

Contact

Rabo Kunstcollectie

Postadres UC 075
Postbus 17100
3500 HG Utrecht