In de Tussentijd Godelieve Spaas, Week 2: Een kleine reflectie op rechtvaardigheid

Hoe weven we samen een eerlijke economie?

Ik ben op zoek naar een rechtvaardige economie. Dat is geen kleine zoektocht, of beter dat is misschien wel een onmogelijk grote. Kunnen we weten wat rechtvaardig is? Zijn we vaardig genoeg om recht te doen. Ik ben natuurlijk geen rechter maar misschien gaat het hier ook niet over dat soort recht. Volgens Van Dale heeft recht·vaar·dig (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) twee betekenissen: 1. in overeenstemming met het recht (handelend) 2. billijk, eerlijk

Een eerlijke economie

Natuurlijk, de wet geldt ook voor alle activiteiten in de economie. Dat staat buiten kijf. Maar hier wil ik het hebben over de tweede betekenis namelijk over wat een billijke of eerlijke economie is of kan zijn. Om een beetje grip te krijgen op wat ‘eerlijk’ betekent ga ik op zoek naar synoniemen. Die zijn er legio:

eenvoudig, frank, frank en vrij, onbedekt, ongeveinsd, onomwonden, onverbloemd, onverholen, openlijk, rechtuit, ronduit, ruiterlijk, volmondig, vrijmoedig, zuiver, betrouwbaar, deugdzaam, eerzaam, ongedwongen, open, openhartig, oprecht, rechtdoorzee, rechtschapen, trouwhartig, behoorlijk, billijk, fair, fatsoenlijk, juist echt, gemeend, heus, ongelogen, werkelijk en humaan.

Bij dat laatste woord, humaan, moet ik denken aan een werk van Carlijn Kingma: The Fabric of Humankind. Carlijn is cartograaf. Ze maakt echter geen traditionele kaarten. Je ziet bij haar geen landen en wegen of bergen en rivieren, maar een opeenstapeling van beelden en metaforen. In dit ‘Weefsel der Mensheid’ combineert Carlijn samenlevingen van vroeger en nu om tot nieuwe vergezichten te komen. Het is als het ware een kaart van een geschiedenis – die ook nog eens op talloze manieren geïnterpreteerd kan worden. Ze kwam op het idee voor dit werk door het boek: de meeste mensen deugen, van Rutger Bregman.

 Weefsel_der_Mensheid

Weefsel der Mensheid van Carlijn Kingma 2020

Bij de kaart hoort een audiotour met suggesties hoe je kunt kijken. Op de website schrijft Carlijn over dit werk het volgende:

Teksten kun je zien als weefsels – de woorden “text” en “textile” lijken niet toevallig op elkaar. Ze vinden hun oorsprong in het Latijnse woord texere, dat ‘weven’ betekent. In de mythologieën van de Dogon, een volk uit Mali, zijn de woorden ‘weven’ en ‘spreken’ zelfs inwisselbaar.
Het sociale weefsel waarin wij zijn geweven, bepaalt onze identiteit. Onze relaties met anderen zijn dan ook van levensbelang. Wanneer we de lijnen doorsnijden raken we op drift. ‘Emancipatie,’ schrijft de filosoof Bruno Latour, ‘betekent niet ‘vrij van banden’, maar juist ‘goed gehecht’.
Misschien hebben we juist nu nieuwe dromen nodig. Geen machinale blauwdrukken waar niet van mag worden afgeweken, maar een veelvoud van schetsen van alternatieve scenario’s. ‘Een kaart van de wereld waar Utopia niet op voorkomt,’ schreef Oscar Wilde, ‘is het niet waard om zelfs maar een blik op te werpen.’

Het woord ‘Utopia’ is een samentrekking van de oud-Griekse woorden ‘ou’ en ‘topos’, wat samen zowel ‘goede plek’ als ‘geen plek’ kan betekenen. Een utopie bestaat dan ook niet in deze wereld, maar louter in de verbeelding. Het is een alternatieve wereld om ons aan te spiegelen, zodat we verder kunnen.

Ze verwoordt prachtig wat ik bedoel. Kunnen we samen het weefsel van een eerlijke economie weven? Kunnen we er een goede plek van maken? Kunnen we alternatieven schetsen zodat we kunnen zien en ervaren welke keuzes er zijn? Beter kan ik de bedoeling van deze queeste niet duiden. Ik wil zoeken naar draden voor dit weefwerk in de vorm van verhalen, meningen, kennis, ideeën, voorbeelden, fantasieën en beelden. Voor deze kaart maakt Carlijn zo’n 1500 tekeningen die ze uiteindelijk allemaal samenbracht in dit werk. Haar tekeningen zijn zoals mijn gesprekken, die telkens een andere laag van een rechtvaardige economie bloot leggen. Zo kan ik stap voor stap identiteit van een rechtvaardige economie in kaart brengen.

In haar kaart heeft Carlijn ook beelden van de economie opgenomen. In de videotour zegt ze daar het volgende over:

In een maatschappij die is verbeeld als machine worden burgers kleine, geïsoleerde radertjes en tandwielen. Zij moeten steeds efficiënter werken en opladen in hun vrije tijd. Continue en ongeremde groei is daar dan ook het hoogste goed.
Maar laten we de economie nu eens als orgaan beschouwen, en zie hoe je blik kantelt. Wanneer er sprake is van continue groei in een orgaan, spreken wij, in medische termen, van kanker. Continue groei in een orgaan, brengt het hele organisme in gevaar. De aard van de mens botst dan ook met de aard van de machine.
Ik wil jullie laten zien hoe ik de toekomst voor me zie. Een toekomst verbeeld als een organisme, als een weefsel dat wordt gekenmerkt door samenwerking en verbondenheid, afhankelijkheid en diversiteit. Een weefsel dat van onderop groeit in plaats van een structuur die van bovenaf wordt opgelegd. Vooruitgang blijkt het resultaat van talloze experimenten, die ook mogen mislukken. Zonder falen geen vooruitgang, vandaar al die netwerken en vangnetten. Ze symboliseren de kracht van ons sociale weefsel. In een goed gevlochten net vallen geen steken. En ook in het netwerk van een sterke gemeenschap laten we elkaar niet in de steek.
We gaan van harde, witte muren en grenzen naar bruggen en verbindingen. Van afgeschermde enclaves naar open netwerken. Van een strak stramien naar een variabel vlechtwerk, en van armen die grijpen naar handen die dragen. Het weefsel wordt niet zwakker door al die onderling vervlochten draden. Nee, het wordt juist sterker van afhankelijkheid. Sterker door samenwerking. Sterker door vertrouwen.

In het woord ‘samen’ zit de sleutel. Hoe meer mensen meedenken en hun ideeën delen, des te sterker wordt het weefsel van de economie. Hoe meer bruggen tussen verschillende opvattingen over rechtvaardigheid, hoe sterker het weefsel van de eerlijke economie kan worden. We hoeven het niet meteen zeker te weten; proberen, twijfel en falen horen erbij. Zo duwen we stap voor stap samen de economie in de juiste richting. Zijn we vaardig om recht te doen aan iedereen? Zijn we in staat om een alternatieve economie die eerlijk, zuiver, deugdzaam en open is te bedenken en vorm te geven? In mijn eentje gaat het niet lukken, maar als we het samen doen is het antwoord een volmondig JA.

Meer bijdragen van Godelieve Spaas

Contact

Rabo Kunstcollectie

Postadres UC 075
Postbus 17100
3500 HG Utrecht