In de Tussentijd Godelieve Spaas, Week 6: Medereizigers

Kunnen we modellen in vraag stellen?

Het puzzelen op de matrix, op de ruggengraat van het Kompas van Betekenis heeft er toe geleid dat ik eindeloos veel mogelijkheden zie om nieuwe kompassen te maken.

Op basis van onderzoek, verhalen, fantasie, interviews…… bijna alles laat zicht vertalen in scenario’s voor een rechtvaardige economie. Ik merk dat ik steeds nieuwe kompassen vind. Net als Olafur Eliasson blijf ik ontwerpen en maak ik steeds weer andere kompassen. In een mum van tijd ligt mijn tafel vol met geeltjes. Ik kan bijna niet stoppen.

Op zoek naar de bron

Maar voor ik daar mee door ga wil ik de makers van het Corona Kompas ontmoeten. Ik wil graag weten waarom zij dit gemaakt hebben en hoe het gebruikt wordt. En natuurlijk wil ik hen vragen of zij het goed vinden dat ik met hun model aan de haal ga.

Ik mail Sjoerd Hardeman en Jesse Groenewegen en twee dagen later zien we elkaar op Zoom. Sjoerd en Jesse zijn allebei econoom en werken bij RaboResearch. Centraal in hun werk staat de vraag hoe brede welvaart georganiseerd kan worden. Het zijn gedreven en enthousiaste onderzoekers. Ze houden van hun vak en delen met plezier hun verhaal over het ontstaan van het Corona Kompas.

Het idee ontstond in april tijdens de eerste lock down. Van de ene op de andere dag zaten mensen thuis, sloten bedrijven en lagen de ziekenhuizen vol. De vraag: hoe nu verder, brandde op ieders lippen. Ook op die van Sjoerd en Jesse. Om die reden besloten ze spontaan om een onderzoek te doen naar mogelijke scenario’s van de gevolgen van Corona voor de samenleving (zie aflevering 4). En tot hun verrassing leidde hun onderzoek tot allerlei gesprekken binnen de bank. De afdeling ethiek organiseerde een conversatie om de morele consequenties van de verschillende scenario’s te exploreren. Binnen Human Resource Management leidde het tot dialogen over de consequenties van de scenario’s voor de organisatieontwikkeling van de bank. En dan nu, via mij, heeft ook Rabo Kunstzaken interesse in hun onderzoek.

Wanneer is iets waar?

Ik vind het een spannend en interessant onderzoek. Mijn natuurlijk neiging is om modellen als deze in vraag te stellen. Ik neem niet zomaar iets voor waar aan. Het gaat immers om de toekomst en dan kun je niet explorerend genoeg zijn. Voor je het weet zit je met iets waar je niet meer vanaf kunt. Ik vraag me af: stel dat ze tien mensen meer of minder hadden geïnterviewd, hadden er dan misschien andere onzekerheden of veranderprikkels op de assen gestaan? Dat zou tot totaal andere uitkomsten hebben geleid die misschien net zo interessant of inspirerend hadden kunnen zijn. Of niet natuurlijk.

Olafur Eliasson: Interpretive flare display of unthought thoughts

Interpretive flare display of unthought thoughts, Olafur Eliasson 2020, Foto Jens Zeihe

Sjoerd en Jesse zijn dat in principe met me eens. Maar zo is het onderzoek niet gegaan en dus is er dit uitgekomen. Wat heeft het voor zin om te speculeren wat ook had gekund? En dat is nu precies wat ik graag wil. Ik denk dat we speculatie, fantasie en verbeelding nodig hebben om het weefsel van een rechtvaardige economie te ontdekken. Alleen zo kunnen we verhalen maken als draden van een nieuw weefwerk. Zoals de Dogon vrouwen in Mali doeken weven met daarop figuren waarmee ze de leden van hun familie en community laten weten hoe ze zich voelen en wat hun ideeën en visies zijn op vraagstukken die zich voordoen. Zo wil ik verhalen maken die een eerlijke economie weven. Ik vertel Sjoerd en Jesse dat ik al talloze nieuwe assenstelsel bedacht heb. Nee, niet onderzocht, gewoon bedacht of afgeleid uit boeken, podcasts en interviews die ik toevallig tegenkwam.

Een fout in de vertaling?

Op dat moment wordt het gesprek wat ongemakkelijk. Sjoerd en Jesse begrijpen niet goed waar al die twijfel en fantasie goed voor zijn. Of waarom je dat zelfs maar zou willen. Hun vak is onderzoek doen. Dus niet dingen verzinnen. Ik mag dat wel doen, maar wat dat dan precies met hun onderzoek te maken heeft vinden ze toch tamelijk onduidelijk.

Ik weet niet zo goed wat nog te zeggen.

Ze vinden het prima dat ik met hun scenario’s werk, ik mag er ook van alles mee doen. Dat is alles wat ik wilde. Klaar is Kees zou je denken. Maar toch voelt het niet goed om het hier bij te laten. Ik wil graag dat ze het begrijpen. Dan vertel ik hen dat het idee om te spelen met de assen, naast dat het in mijn aard zit, ook begonnen is door hun artikelen. In de Engelse versie van het model staat namelijk iets anders op de assen dan in de Nederlandse.

De vier Nederlandse scenario's

De Nederlandse en Engelse versie van de Scenario’s, RaboResearch, Sjoerd Hardeman en Jesse Groenwegen, 2020

Het is een klein verschil. In plaats van weinig en veel overheid staat er ‘market’ en ‘government’. Het was me opgevallen omdat ik naar een podcast zat te luisteren over Vrijheid. In deze podcast serie Stuk Rood Vlees interviewt Armen Hakhverdian, Annelien Dijn een hoogleraar moderne politieke geschiedenis aan de Universiteit Utrecht:

"In de oudheid was ‘vrij zijn’ vooral een strijd om zelfbestuur, maar Amerikaanse, Franse en ook Nederlandse contrarevolutionairen in de achttiende en negentiende eeuw kwamen met een nieuw concept van vrijheid op te proppen. Uit angst voor de grote massa die steeds resoluter hun rechten opeisten, was ‘vrij zijn’ ineens ‘vrij zijn van overheidsbemoeienis’."

Volgens Annelien heeft onder andere deze interpretatie van vrijheid geleidt tot het idee dat weinig overheidsbemoeienis gelijk is aan veel vrije markt. Niet opmerkelijk dus dat in de Engelse vertaling van de scenario’s ‘market’ het begrip ‘weinig overheid’ vervangt.

Het belang van verdiepende vragen

Het was Sjoerd en Jesse nog niet opgevallen. Ze vinden het wel interessant dat ik het gezien heb. Maar ze vinden dat de twee begrippen eigenlijk wel verwisselbaar zijn. In navolging van Annelien trek ik dat in twijfel. En dan gebeurt er iets bijzonders. Het gesprek verandert. Opeens zijn we allemaal aan het proberen wat er gebeurt als je veel of weinig markt op de assen zet. Kan dat eigenlijk, veel invloed van de markt? En hoe zou dat werken? Het gesprek wordt speels en licht en door hun vragen krijg ik weer andere ideeën; bedenk ik weer nieuwe invalshoeken en zie ik hoe hun onderzoekende en precieze manier van kijken en redeneren leidt tot verdieping. Hoe gaaf zou het zijn om de onderzoeken van Jesse en Sjoerd als stem mee te nemen in dit weefwerk. Als zij met hun vragen en wetenschappelijke blik zouden meepraten in het in kaart brengen van een eerlijke economie. Zouden ze zin hebben om mee te doen? Om samen met mij een aantal interviews te doen? Om hun andere onderzoeken met me te delen. Ik vraag het hen en ze reageren enthousiast. Dus vanaf nu heb ik twee vaste medereizigers. Ik ben zo blij…………..

Meer bijdragen van Godelieve Spaas

Contact

Rabo Kunstcollectie

Postadres UC 075
Postbus 17100
3500 HG Utrecht