Hackers op de bres voor Nederlandse bodemkwaliteit

Beter boeren begint bij een gezonde bodem

Data scientists, programmeurs, interfacedesigners en andere datafanaten vonden elkaar onlangs tijdens de Nationale Bodemhack. Samen zochten zij naar een integraal meetinstrument dat de Nederlandse bodemkwaliteit optimaal kan monitoren én verbeteren

Er werd koortsachtig gewerkt door de teams in het studentencafé The Spot in het Wageningse Orion-gebouw. Tot klokslag twaalf uur ’s middags hadden ze de tijd om hun queeste naar het felbegeerde bodeminstrument succesvol af te ronden. Daarna viel er een zichtbare spanning van ze af: twee dagen lang was er intensief samengewerkt, nu zat de klus er eindelijk op.

De Nationale Bodemhack werd op 29 en 30 november gehouden op de campus van Wageningen University & Research (WUR). Een initiatief van de BodemCoalitie, een samenwerkingsverband van verzekeringsmaatschappij a.s.r., de Rabobank en drinkwaterbedrijf Vitens. Voor financiële instellingen als deze is bodemkwaliteit van groot belang, want banken en verzekeraars baseren een deel van hun verdienmodel op waardestijging van de grond. Voor drinkwaterbedrijven biedt een ‘gezonde’ bodem de garantie om ook in de toekomst schoon drinkwater te kunnen blijven leveren.

Onder druk

Goede grond levert meer voedingswaarde op en is beter bestand tegen klimaateffecten zoals langdurige droogte en hoosbuien. Maar door verdergaande intensivering van de productie van gewassen wordt de bodemkwaliteit meer en meer onder druk gezet. Dit stelde minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit eerder dit jaar in een brief aan de Tweede Kamer. De BodemCoalitie onderschrijft dat en wil de bodemkwaliteit verbeteren via de ontwikkeling van een landelijke bodem-index. Een index die makkelijk hanteerbaar is voor de boer en die hem helpt de juiste dingen te doen.

Bodem als basis

Josien Kapma van FarmHackNL, medeorganisator van de Nationale Bodemhack: “Een dynamische bodem-index geeft inzicht in de huidige kwaliteit van de bodem en reikt passende maatregelen aan om de bodemgesteldheid te optimaliseren. Een gezonde bodem is immers de basis voor landbouwproductie, waterkwaliteit en voor weerbare ecosystemen. Boeren zorgen goed voor de bodem, want het is hun grootste kapitaal.”

“FarmHack is een organisatie die ICT en landbouw bij elkaar brengt,” vervolgt ze, “en creatieve mensen mobiliseert die hun vakkennis inzetten voor IT-vraagstukken in de landbouw. Op die manier kunnen maatschappelijke opgaven vertaald worden in innovatie-kansen voor de boer.”

“Hackathons brengen oplossingen dichterbij”

- Josien Kapma, FarmHackNL

Zoektocht naar de heilige graal

Kapma: “Doel van deze Nationale Bodemhack was om een integraal instrument te ontwikkelen, waarmee we de kwaliteit van agrarische bodem- en watersystemen van Nederland in kaart kunnen brengen en tevens de kwaliteit van het beheer kunnen monitoren. Die ‘zoektocht’ naar dat integrale instrument kun je bij uitstek in gang zetten tijdens een hackathon.” Door in informele en ontspannen sfeer aan de slag te gaan met uitdagingen breng je oplossingen voor problemen dichterbij, weet zij inmiddels uit ervaring. “Deze ‘hack’ bood een unieke mogelijkheid om samen te werken met experts en datadonoren (overheden, bedrijven), om van elkaar te leren en te bouwen aan praktische toepassingen.”

Bodemexpert ontmoet IT-specialist

“Mensen met verschillende achtergrond, kennis en expertise ontmoeten elkaar tijdens hackathons”, legt Kapma uit. Ook in Wageningen bleek die diversiteit van de deelnemers groot: bodemkundigen en IT-specialisten van verschillende signatuur kwamen hier bijeen. De data waarmee de zes teams aan de slag gingen, werden geleverd door onder meer Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl), Wageningen Universiteit, waterschap Vallei en Veluwe en diverse agrarische ondernemers.

“Het was geweldig om te zien hoe de zestig deelnemers elkaar vonden tijdens deze twee dagen van intensief samenwerken”, zegt Kapma enthousiast. “Dat resulteerde in vele innovatieve en creatieve oplossingen die tijdens pitches aan een jury, die bestond uit vertegenwoordigers van de BodemCoalitie en de WUR, werden gepresenteerd. Haar keuze voor de hoofdprijs was gebaseerd op de criteria objectiviteit, haalbaarheid en een meetinstrument dat stimulerend is voor gebruikers.”

Polderen

Ook de deelnemers waren zeer te spreken over de open sfeer die er heerste tijdens de hackathon. Voor velen was het de eerste keer om in zo’n bijzondere setting te werken aan dit soort vraagstukken. Anderen hadden het al vaker gedaan. Álle deelnemers – mannen waren veruit in de meerderheid – waren enthousiast over de bereidheid om samen te werken en informatie met elkaar te delen.

Een van hen, Jip Welkers, in het dagelijks leven werkzaam als business developer bij drinkwaterbedrijf Vitens, vond de sfeer ronduit “fantastisch”. “Juist door mensen met verschillende achtergronden en disciplines samen aan een oplossing voor een probleem te laten werken, kom je tot verrassende, nieuwe inzichten”, vertelt zij. “In ons team zaten vier boeren en iemand van de land- en tuinbouworganisatie LTO Nederland. Mensen met totaal verschillende achtergronden, waardoor het flink ‘polderen’ geblazen was.” Haar team ontving van de jury een prijs voor ‘Samenwerking’, een van de zes uitdagingen. Welkers: “We hebben zogeheten dialoogtafels bedacht waarmee je een integraal bodeminstrument bij boeren en gebruikers brengt. Dat viel kennelijk goed in de smaak bij de jury.”

”Van boer tot bobo, iedereen deed mee”

- Josien Kapma, FarmHackNL

Trekkerdata

Een ander vraagstuk gedurende de Nationale Bodemhack was: hoe kun je trekkerdata monitoren, waardoor het zicht op de bodemgesteldheid en bodemkwaliteit wordt vergroot? Auke Sytsma, deelnemer aan de ‘hack’, weet daar alles van. Hij ontwikkelt een meetinstrument dat is gekoppeld aan sensoren van tractoren, waarmee boeren het land opgaan om te ploegen en gewassen te besproeien. “De data die dat oplevert informeren ons over de lokale bodemconditie. Op welke plaatsen is het land nat en op welke plekken juist droog? Welke consequenties heeft dit voor de bewerking van een akker? Hoe is de bodemdichtheid? En welke invloed heeft die op de wortels en de groei van een plant? Informatie die van grote waarde is voor een boer.”

De hoofdprijs van de Nationale Bodemhack werd gewonnen door het team Lots-of-Data, dat het big-dataprogramma van Wageningen Universiteit – een soort ‘datapakhuis’ met open data over landbouwpercelen van Nederland – wist te koppelen aan JoinData, een non-profitcoöperatie voor agrarisch ondernemers.

Opgetogen

Hoe kijkt organisator Kapma terug op de Nationale Bodemhack? “Ik ben opgetogen over de diversiteit aan deelnemers: van boer tot bobo, iedereen deed mee. Bovendien ben ik heel enthousiast over de enorme kans die 'bodem' in combinatie met de datarevolutie biedt. Door een instrument te ontwikkelen dat is gericht op het monitoren van bodembeheer kun je de stap naar een duurzamere landbouw sneller maken. Voorwaarde is wel dat de ontwikkeling van dat instrumentarium openlijk en gezamenlijk gebeurt. Zodat ook boeren vertrouwen hebben in de methodes, die onderschrijven en niet het gevoel hebben ‘de maat genomen te worden’.”

”Investeren in bodemkwaliteit is belangrijk om te blijven floreren”

- Anton Bartelen, agrariër

Gemeenschappelijke kansen

Een van die boeren is Anton Bartelen uit Oud Gastel. Hij is agrariër, heeft een landbouwadviesbureau en volgt nieuwe ontwikkelingen op de voet. Bartelen vond het verhelderend te zien waar mensen mee bezig zijn tijdens zo’n Nationale Bodemhack. “Juist de combinatie van diverse disciplines die tijdens een hackathon samenkomen en het praten over één onderwerp brengen je tot nieuwe inzichten en levert nieuwe kennis op. Ik merk dat er heel veel gemeenschappelijke kansen liggen die je samen kunt aanpakken.”

Kijkend naar zijn eigen bedrijf wil Bartelen graag investeren in nieuw instrumentarium voor monitoring en bodembeheer: “Investeren in bodemkwaliteit is belangrijk om ook in de toekomst een florerend bedrijf te kunnen blijven houden. Tegelijkertijd vind ik ook dat boeren die bereid zijn te investeren in duurzaamheid daarvoor op de een of andere manier beloond moeten worden.”

En nu?

Tot slot: krijgt deze Nationale Bodemhack een vervolg? Kapma: “Dat is de bedoeling. Het lastige van 'bodem' is wel dat vele partijen vinden dat ze er iets over te zeggen hebben, maar dat een centrale regie of zelfs heldere, gedeelde visie ontbreekt. Het resultaat van de hackathon is concreet: Samen werken aan oplossingen. Maar een tweede, niet direct zichtbaar resultaat is dat de partijen daardoor oog hebben voor elkaars noden en de capaciteit voor samenwerking vergroten. Het is nu even afwachten wat zich concreet ontwikkelt; nieuwe initiatieven kunnen overal ontstaan. De BodemCoalitie zelf zal ook doorgaan met het toewerken naar een meetinstrument.”