Hoe kunnen we meer uit de grond halen?

De komende decennia moet de wereldwijde voedselproductie met 60 procent omhoog om de groeiende wereldbevolking bij te houden, zonder dat er extra landbouwgrond beschikbaar komt. Daarnaast is de kwaliteit van een derde van de landbouwgrond al achteruit gegaan en is de landbouw onderhevig aan klimaatverandering. Nieuwe technologieën en gebruik van data maken het mogelijk om meer te halen uit dezelfde hoeveelheid grond. Rabobank is een belangrijke aanjager van deze nieuwe, groene revolutie.

Het wordt druk op aarde. In 2050 zijn we volgens recente voorspellingen van de Verenigde Naties met bijna 9,8 miljard mensen — ruim 2 miljard meer dan nu. Nog verder in de toekomst, in 2100, staat de teller op ruim 11 miljard. Vooral in Afrika groeit de bevolking hard, onder meer als gevolg van verbeterde gezondheidszorg, betere sanitaire voorzieningen en betere voeding.
De Internationale Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) becijferde dat er in 2050 60 procent meer voedsel nodig is (afgezet tegen de productie van 2005). Dat komt neer op 110 procent meer granen, 135 procent meer vlees en 140 procent meer sojabonen. Niet alleen het aantal monden neemt namelijk toe, ook stappen steeds meer mensen over op een ‘westers’, calorierijk eetpatroon, met vooral meer vlees en zuivel.

Landbouw kost natuur

Meer grond in gebruik nemen voor voedselproductie gaat ten koste van de natuur. Alleen al in de Braziliaanse Amazone is de afgelopen vijftig jaar een vijfde van het bos opgeofferd aan landbouw en veeteelt. Ook het Atlantisch Woud, een waardevolle biotoop aan de kust van Brazilië, wordt bedreigd door ontbossing. Op dit moment is ongeveer een derde van het wereldwijde landoppervlak (bergketens, woestijnen, ijsvlaktes en toendra’s daargelaten) in gebruik voor landbouw en veeteelt. Vrijwel iedereen is het erover eens dat we het percentage cultuurgrond eerder moeten verminderen, dan vermeerderen.

'We staan op de drempel van een nieuwe, technologische revolutie in de agrarische sector.'

- Gilles Boumeester, Hoofd RaboResearch Food en Agribusiness

Beter en slimmer

We moeten vooral beter en slimmer gebruik gaan maken van de beschikbare landbouwgrond, stelt Gilles Boumeester, Global Head Rabo Research Food and Agribusiness van Rabobank: ‘We moeten letterlijk meer uit de grond halen. Op dit moment is ongeveer dertig procent van de in gebruik zijnde grond in enige mate gedegradeerd. Die trend moeten we keren.’
Veel voorkomende grondproblemen zijn het uitspoelen van belangrijke voedingsstoffen, verzilting (een toename van het zoutgehalte in de bodem), en inklinking, waarbij er minder lucht in de bodem komt — bijvoorbeeld doordat het waterpeil te laag is, of doordat er te vaak met zware machines over het land is gereden. Extra problematisch is dat de vruchtbaarheid van de bodem het snelst verslechtert in Azië en Afrika, de twee meest drukbevolkte werelddelen.

‘In opkomende economieën zijn er relatief veel kleine boeren die hun land gebruiken om te overleven. Dergelijke “smallholders” zijn minder efficiënt dan grote boeren,’ zegt Boumeester. ‘Het is belangrijk dat in die landen voldoende economische ontwikkeling is, zodat een deel van de kleine boeren op een andere manier zijn geld kan verdienen en de blijvers kunnen opschalen.’

Nieuwe groene revolutie

In de decennia na de Tweede Wereldoorlog zorgde een reeks technologische vernieuwingen voor een ‘Groene revolutie’ in de landbouw. De uitvinding van kunstmest en nieuwe bestrijdingsmiddelen, de ontwikkeling van sterkere tarwe-, mais- en rijstgewassen, en grootschalige mechanisering van het oogstproces zorgden voor veel betere opbrengsten per hectare. De revolutie startte eind jaren veertig in Noord-Amerika en Europa en veroverde in de jaren zestig en zeventig Zuid-Amerika en Azië. In Mexico zorgde het Wheat Improvement Project ervoor dat de tarweoost in twee decennia verzevenvoudigde. In India en Pakistan verdubbelde de tarweoogst in de jaren zestig.
Vandaag de dag staan we op de drempel van een nieuwe technologische revolutie in de agrarische sector. In toenemende mate stellen slimme landbouwtechnologieën, in combinatie met data-gedreven precisielandbouw, boeren in staat om kosten te verlagen, oogstopbrengsten te vergroten en de winst te maximaliseren.

Hightech boerenbedrijf

Het boerenbedrijf wordt steeds meer een hightech omgeving. Er worden snelle vorderingen gemaakt met sensoren en scanners die in real time informatie geven over de bodemkwaliteit. De boer krijgt uitgebreide informatie over de chemische samenstelling van zijn grond, zonder dat hij daarvoor een bodemmonster naar een laboratorium hoeft te sturen. Sommige aardappeltelers planten al sensoren in de rij aardappels. De sensoren geven niet alleen informatie over de bodemkwaliteit, maar gaan ook mee met het rooien en zien of de rooimachine goed afgesteld staat. Ook drones worden ingezet om bijvoorbeeld de stand van het gewas in kaart te brengen. Daardoor kan de boer heel gericht bemesten of ziektes signaleren en bestrijden.

Aanjager

De Rabobank jaagt als kennispartner, financier, en netwerkpartner op verschillende manieren de innovatie in de food- en agrarische sector aan. Samen met Wageningen University organiseert de Rabobank sinds 2016 Foodbytes (in Nederland bekend als F&A Next), een pitching-platform dat start-ups in de food- en agrisector in contact brengt met investeerders. Een van de start-ups die via dit platform financiering vond is inmiddels overgenomen door een groot bedrijf. En onlangs haalde de ‘smart farming’ start-up Arable via FoodBytes 4,25 miljoen dollar op voor de verdere ontwikkeling van door zonne-energie gevoede sensoren. Deze sensoren verzamelen tot wel veertig verschillende soorten data, die automatisch worden doorgestuurd naar de computer (of mobiele telefoon) van de boer. ‘Door steeds meer te meten kunnen boeren optimaal gebruik maken van hun grond,’ zegt Boumeester. ‘Dit soort technologieën gaan ons helpen om de kwaliteit van de productie te verhogen, en daarmee de kwaliteit van de grond.’

Checklist bij kredietverlening

De bank gaat graag het gesprek aan met boeren over nieuwe technologieën en manieren om de schaarse grond zo goed mogelijk te benutten. Boumeester: ‘In Brazilië ontwikkelden we in samenwerking met het Wereld Natuur Fonds (WNF) een handleiding voor boeren om maatschappelijk verantwoord te ondernemen. Daarin vinden ze informatie over onder meer duurzaam waterbeheer en toepassing van de forest code, de Braziliaanse wet die ontbossing van de Amazone moet tegengaan. We spreken met elke klant af dat deze zijn bedrijfsvoering inricht volgens deze handleiding. Daarvoor hanteren we ook een vrij uitgebreide checklist. We willen bijvoorbeeld van boeren weten wat ze doen met het afvalwater dat is gebruikt voor het reinigen van de machines waarmee bestrijdingsmiddelen zijn uitgereden over het land. Laten ze dat weglopen, of vangen ze het op? De checklist weegt mee bij beslissingen over kredietverlening.’

Voorlichting over wisselbouw

Ook op andere fronten werkt Rabobank in Brazilië samen met het WNF. Het is bekend dat monocultuur geen duurzame vorm van grondgebruik is. De bodem raakt relatief snel uitgeput, waardoor meer grond nodig is, met als gevolg ontbossing. Veel slimmer is het om grondgebruik af te wisselen. Rabobank licht boeren daarom voor over een specifieke vorm van wisselbouw, het zogeheten Integrated Crop-Livestock-Forest (ICLF) systeem. Dit betekent dat boeren grond afwisselend gebruiken voor landbouw (bijvoorbeeld soja- of eucalyptusteelt), veeteelt en bosbouw. Uit gezamenlijk onderzoek van Rabobank en WNF blijkt dat dit type grondgebruik, dat in Brazilië in de jaren negentig is geïntroduceerd, zorgt voor hogere opbrengsten met minder investeringen. Er hoeft bijvoorbeeld minder te worden uitgegeven aan kunstmest, doordat het land op natuurlijke wijze bemest wordt door het vee. De productievere grond maakt de gewassen weerbaarder tegen de opkomende gevolgen van klimaatverandering, zoals onregelmatige regen en droogte. Het grootste voordeel is misschien wel dat er substantieel minder land nodig is — tot wel zes keer zo weinig.

Agrarisch social network

Rabobank nodigt boeren uit om kennis en best practices met elkaar te delen. Sinds een jaar kan dat ook online, op het door Rabobank opgezette social network GlobalFarmers.com. Agrarische klanten van de bank kunnen een profiel aanmaken en bij elkaar te rade gaan. Ook is het, net als bij Facebook of LinkedIn, mogelijk om subgroepen te creëren rondom bepaalde thema’s of regio’s. De community telt inmiddels meer dan duizend leden uit heel de wereld. Een van deze leden is melkveehouder Kees Hemminga uit het Friese Terband. Hij werd lid van Global Farmers om in contact te blijven en kennis te delen met de boeren die hij leerde kennen tijdens een reis door Australië en Nieuw-Zeeland. Sindsdien bezoekt Hemminga de website van Global Farmers regelmatig om relevante informatie te vinden. 'Het is een goede, concrete bron vol informatie over landbouwontwikkelingen die ik elders niet snel zou kunnen vinden. En als ik via het forum een vraag stel, krijg ik bruikbare antwoorden.' Ook Kees van Merwe, biologische boer in Mozambique, is te spreken over Global Farmers: ‘Ik deel mijn kennis op het platform en tref wereldwijd collega-boeren met dezelfde overtuiging.’

Financieel advies

Aan innovatie hangt een prijskaartje. Slimmer en efficiënter werken levert op langere termijn voordeel op, maar betekent op de korte termijn vaak dat er moet worden geïnvesteerd. Hier is een vanzelfsprekende rol weggelegd voor de bank, legt Boumeester uit. ‘Door onze lange geschiedenis in de agrarische sector begrijpen wij als geen ander wat de financieringsbehoefte is van boerenbedrijven en andere ondernemers uit de food- en agrisector.’
Het gaat niet alleen om kredietverlening, maar ook om advies over risicomanagement. Boeren kunnen zich bijvoorbeeld indekken tegen prijsschommelingen met hedgingcontracten: ze spreken vaste prijzen af met afnemers voor (een deel van) hun toekomstige oogst. Ook helpt de bank boeren met het voorfinancieren van bijvoorbeeld zaden, kunstmest of machines aan het begin van het oogstseizoen.
In ontwikkelende markten is de problematiek basaler. Daar is het voor veel kleinere boeren lastig om toegang te krijgen tot financiering. Met Rabo Development probeert Rabobank hier iets aan te doen, onder meer door minderheidsdeelnemingen in lokale banken te nemen. Onder het motto ‘Reaching the unbanked’ ontwikkelt Rabo Development met deze partnerbanken plannen om financiële diensten toegankelijk te maken voor grote groepen particulieren, boeren en kleine- en middelgrote bedrijven.

Nieuwe ‘Groene revolutie’ ?

De komende jaren gaat het erom spannen. Slagen we erin om een nieuwe ‘Groene revolutie’ op gang te brengen? Het antwoord ligt voor een belangrijk deel besloten in het grondgebruik. Boumeester: ‘In het ideale scenario belonen we de gebruiker voor het goede beheer van zijn grond. Daar kunnen we een financiële incentive tegenover plaatsen. Maar dat kan pas wanneer we een goed systeem hebben om de kwaliteit van de grond te meten, waarbij meerdere factoren worden gewogen. Dat systeem is er nu nog niet. Wat mij betreft is de ontwikkeling van zo’n standaard topprioriteit. We hebben als bank invloed op heel veel grond in de wereld. Laten we die invloed ook gebruiken.’

Voorspelde groei van de totale wereldbevolking (volgens de VN):

2017: 7,55 miljard
2030: 8,55 miljard
2050: 9,77 miljard
2100: 11,18 miljard

Huidige en voorspelde voedselconsumptie (gemiddeld per persoon, gemeten in kcal p/dag):

Mondiaal gemiddelde
2015: 2860
2030: 2960
2050: 3070

Ontwikkelende economieën (developing countries)
2015: 2740
2030: 2960
2050: 3000

(source: http://www.fao.org/docrep/016/ap106e/ap106e.pdf)