Rethinking Growth: “Groei is voor mij nooit een doel geweest”

Kunstenaar en communicatie-directeur over ‘groei’

Artist in residence Arne Hendriks gaat in gesprek met ‘opinion leaders’ uit verschillende kennisgebieden over de vraag: ‘Wat is groei?’ Voordat Leendert Bikker aan de slag ging als directeur communicatie, leidde hij dertig jaar eigen bedrijven.

Arne Hendriks: “Ik wil weten wat groei is. Net als anderen heb ik het grootste deel van mijn leven gedacht dat ik wist wat het was, en dat het in principe goed was. Nu weet ik dat echter niet meer. En daarom ga ik op zoek, door in gesprek te gaan met verschillende mensen. Binnen de bank en buiten de bank. Mensen waarvan ik denk dat ze mij kunnen helpen in het terugvinden van dat eenvoudige oorspronkelijke weten wat groei is. De missie ‘Growing a better world together’ vereist natuurlijk dat men binnen de bank weet wat dit betekent. En van die kennis hoop ik te kunnen profiteren.

Nadat ik enige tijd geleden een lezing en performance had gegeven voor medewerkers van de communicatieafdeling van de Rabobank over het project ‘The Incredible Shrinking Man’, fluisterde Leendert Bikker me na afloop in mijn oor: ‘Hou je niet in hè.’ Dit prettige advies maakte me nieuwsgierig naar zijn kijk op groei. Als directeur communicatie ben je feitelijk ‘verhalenverteller in chief’. Dus wat is zijn verhaal?

Wat is groei, Leendert?”

Leendert Bikker: “Weet je dat ik dat steeds moeilijker vind om te benoemen? Ik heb dertig jaar eigen bedrijven geleid. Daar was elk jaar gericht op méér omzet, méér mensen en een groter pand. Dan deed je het goed. Die groei was overigens niet iets dat ik bewust nastreefde, het gebeurde gewoon. En je moet die ontwikkeling ook in de tijdsgeest plaatsen, de jaren negentig; een tijd van ongebreidelde economische vooruitgang. Op een gegeven moment zit je in het ‘ritme’ van die ‘double digit’-groei en word je daar ook naar beoordeeld. Dat is het punt dat je gaat geloven dat uitbreiding normaal is en erbij hoort.”

“Waar komt dat vandaan? Is het ondernemerscultuur? Groei als een soort bevestiging dat je er bent?”

“Dat je kennelijk iets hebt dat anderen niet hebben. Groei is ook verslavend. Hoe mooi is het dat die prestigieuze klant jou belt voor die opdracht? Vergelijk het met hardlopen: je wilt dat rondje toch elke dag sneller lopen. Maar er komt een punt dat het niet meer gezond is. En dat is met ondernemerschap en groei precies zo. Want met de groei kwam het moment dat ik niet meer bezig was met creatie, maar alleen nog maar met managen. En uiteindelijk word je dan iemand die in de weg loopt, net als iedereen. Hoe groter die groei, des te minder ‘tastbaar’, minder leuk ook. Net als met een verslaving moet je misschien wel steeds harder groeien om de kick te blijven voelen.”

”Groei is ook verslavend”

- Leendert Bikker, Rabobank

“Het is misschien een beetje een vreemd uitstapje, maar wat je zegt doet me denken aan de ervaring die ik zelf heb in één van mijn projecten waarin ik een drijvend eiland van vet maak. Druppel voor druppel, tot het zo groot is dat we er op kunnen staan. We startten met een druppeltje vet in een aquarium. Bij het tweede druppeltje was ‘de berg’ al twee keer zo groot, dat gaf voldoening. Dat verdubbelen kan alleen in het begin, daarna ging het al wat langzamer. Op een gegeven moment ging het niet meer met druppelen, maar moest ik er een kwak opgooien en verplaatsten we het beginnende eilandje naar het IJ. Nu gaat het met emmers tegelijk. Als ik nu in een dag 500 kilo vet op het eiland gooi, zie ik nauwelijks meer verschil. De wetten van proportie maken verdere groei steeds ingewikkelder. Ik heb zoveel vet nodig om groei te blijven ervaren …”

“Dat is een mooie metafoor voor groei. Toen ik na de verkoop van mijn eerste bedrijf een tweede begon, zei ik dan ook: ‘We gaan het klein houden. Het moet allemaal aan de keukentafel kunnen’. Maar ja, dan ga je toch weer een grotere keukentafel kopen. Omdat je blijkbaar iets goed doet.”

“Heeft groei een onweerstaanbare dynamiek waar je je niet aan kunt onttrekken? Want als ik naar je luister, lijkt het wel of er ook iets buiten jou is, wat zo hard aan je trekt.”

“Groei is voor mij nooit een doel geweest, het gebeurt. Wel heb ik geleerd dat groei niet per definitie ‘meer’ is. En dat je kwantiteit beter inruilt voor kwaliteit. De jaren brengen ervaring, inzicht, verrijking en minder moeten. Ik ben nu terechtgekomen in het allergrootste pand waar ik ooit werkte, met de meeste mensen en met de grootste omzet. Ik weet niet of dat beter is. Of groei de beste oplossing is voor zaken waarmee we hier binnen de bank worden geconfronteerd.”

“Groei is niet altijd het antwoord?”

“Nee. De gedachtegang van veel managers is: er is een issue en dat moet ik oplossen. En dan bij voorkeur met behulp van een nieuwe oplossing. Die dynamiek zorgt ook voor groei. Maar geen goede volgens mij. Is er echt een probleem? Of misschien lost het probleem zichzelf op? Je gaat er vanuit dat je altijd een interventie moet plegen en dat is niet zo. Dat hangt trouwens ook samen met dat we alles ‘meetbaar’ willen maken.”

“Hoeveel mensen werken er op jouw afdeling?”

“We zijn begonnen met 120 medewerkers en zitten nu op de helft.”

“Dat is een vorm van krimp …”

“In de letterlijke betekenis van het woord wel. Maar je kan het ook zien als een vorm van groei. Omdat ik denk dat die ontwikkeling beter is voor iedereen die erbij betrokken is. Minder fouten, teleurstellingen, verwachtingen en meer persoonlijke ontwikkeling en nieuwe kansen. En dat het ook leuker wordt.”

”Op symposia over duurzaamheid druipt het testosteron van de muren”

- Arne Hendriks, artist in residence

“Iets dat ik heb geleerd van mijn onderzoek is dat om te groeien ruimte nodig is. Nou is er hier veel ruimte, maar wat jij zegt is dat je ruimte creëert.”

“Mentale ruimte waarin je durft te zeggen dat ‘minder’ ook groei kan zijn. Minder marketing, minder communicatie, minder producten en middelen. Maar wél gerichter, essentiëler en beter. Dat is óók waar groei in ‘Growing a better world together’ voor staat. Ik ben nu continu mensen aan het uitdagen: wat je doet, draagt dat bij aan de missie van de bank? De groep die de missie omarmt groeit. En nieuwe mensen die hier binnenkomen kun je daarop aannemen. Je hebt zelfs mensen die zich spontaan melden en willen helpen om die boodschap te realiseren. Dat zijn ook de mensen waar we in een volgende campagne naar op zoek gaan. Dat doe je alleen als je er als werkgever en werknemer in gelooft. En dat is mooi.”

“Hebben jullie een manier om die bedoelingen te filteren? Want dan moet je toch ook eigenlijk heel goed weten, wat je bedoelt met die groei? En vertellen ze tijdens een sollicitatiegesprek ook weleens iets dat je niet weet?”

“Ja, bijna iedere keer. En die gesprekken gaan nooit over ‘groei om groei’, of ‘meer’, maar over ‘ontwikkeling’, ‘vooruitgang’, ‘verbetering’ en ‘eerlijker’. En dat is heel bewust. Kijk, het eenduidige antwoord hebben wij natuurlijk ook niet. Dat vind ik ook niet erg. Het gaat erom dat we het gesprek voeren. We hoeven het ook niet eens te zijn. De uitnodiging accepteren om erover van gedachten te wisselen en samen te exploreren, dat vind ik al de moeite waard. Net als nu met jou.”

Leendert Bikker: “Ik weet niet of groei de beste oplossing is voor zaken waarmee we hier binnen de bank worden geconfronteerd.”

“Ik ben wel eens op symposia over duurzaamheid waar groene ondernemers spreken. Daar druipt nog steeds het testosteron van de muren. Ik kan er niet precies mijn vinger op leggen maar heb vaak het gevoel dat er iets niets helemaal klopt. Dat er een weeffout in ons denken zit. Dat het weliswaar goed is dat we het nu over windenergie hebben en niet over fossiele energie, maar dat de grondhouding vrijwel hetzelfde is gebleven. Groei wordt daar als het ware uit het ene systeem getrokken en in het andere systeem gezet. Waar ik naar zoek is een rijkere taal rondom het begrip groei, die een verrijking tot stand brengt in onze houding rondom groei. Zijn we inhoudelijk, geestelijk, wel verder gekomen?”

“Je moet inderdaad opletten dat je niet hetzelfde kunstje doet in een andere werkelijkheid, maar radicaal durft in te grijpen. Ik was vorige week op een boerderij op Terschelling. De eigenaar was iemand die de reclamewereld de rug heeft toegekeerd en is gaan boeren. Ik vroeg ‘m: ‘Waar wil je naartoe? Wat is je plan?’ Hij zei: ‘Zodra mijn oogst van het eiland af moet omdat ik anders teveel heb, is dat de grens’. Iemand anders zei: ‘Ik weet zo tien plekken op het vaste land waar je het kwijt kunt.’ Maar dat wil hij niet. Omdat die spullen dan getransporteerd moeten worden, dat is weer belastend voor het milieu en hij heeft geen zin in het gedoe. Het eiland is zijn markt en dat vindt hij genoeg.”

“Dat zijn radicale keuzes voor een beperkte groei. Hoe zie je die radicaliteit binnen de toekomst van de Rabobank?”

“Als je ziet in wat voor razend tempo technologische ontwikkelingen plaatsvinden, gaat de Rabobank in bestaande diensten, zoals betalingsverkeer, sparen en hypotheken een veel kleinere rol spelen. Of zelfs helemaal géén rol meer. De toekomst voor de Rabobank ligt in food en agri. Daarnaast transformeren we steeds meer van bank naar consultant. In Australië hebben we al die statuur. We zijn ook niet alleen meer een Nederlandse bank. De Rabobank financiert vijftig van de honderd grootste ondernemingen ter wereld in de food- en agri-sector, daarnaast zijn zeventien van de top twintig zuivelbedrijven in de wereld klant van onze bank. We zijn een ‘global bank’ met ‘dutch heritage’.”

“Dan zit je toch weer op een hele grote wereldwijde schaal, zitten we toch weer op die groei.”

“Groot denken is niet per se in groei denken. Ik kijk naar ontwikkelingen in de wereld, naar wie onze klanten zijn en zie het evenwicht veranderen. Ik weet nog dat we als bureau voor Philips werkten. Van de tien tv’s verkochten zij er negen in China en één ergens anders op de wereld. Terwijl wij hier in Nederland nog steeds dachten dat Philips een Nederlands bedrijf was. Cor Boonstra wilde het hoofdkantoor verhuizen naar waar hij dacht dat er toekomst voor het bedrijf lag: Silicon Valley. Totdat er vanuit de organisatie tegenwind kwam en er uiteindelijk werd gekozen voor het compromis Amsterdam. Een bizar compromis, achteraf, beseffende dat Eindhoven zich ontwikkelde tot technologiecentrum van Europa. Dus die overwegingen hebben niet te maken met groei, maar met daar te zijn waar je vindt dat je hoort. En daarin het lef toont om duidelijke beslissingen te nemen. Ik denk dat er meer effectievere methoden zijn om doelen te realiseren, dan groei. Dat tref ik ook bij een jongere generatie. Die vinden meer tijd in toenemende mate belangrijker dan meer geld. Die denken: als ik tachtig procent werk om in mijn levensbehoeften te kunnen voorzien, is het ook goed. Die route kende ik niet destijds.”

”Groot denken is niet per se in groei denken”

- Leendert Bikker, Rabobank

“Ik word altijd blij als ik over dat soort ontwikkelingen hoor. Je kunt namelijk ook heel ambitieus zijn in die overige twintig procent. Alleen wordt ambitie nog altijd in verband gebracht met werk en minder met hoe we als mens in de wereld staan. Om bijvoorbeeld tijd door te brengen met mensen die je liefhebt, dat is ook een ambitie. Het zou best kunnen dat we het begrip ambitie ook eens moeten bevrijden uit die beperkte sfeer waarin het betekenis in ons genereert.”

“Ik denk dat een huis als dit, de Rabobank, daar goede papieren voor heeft. Die ruimte biedt om andere dingen te doen en om je voor de maatschappij in te zetten. ‘Growing a better world together.’ En die wereld kan ook jouw straat zijn, of wijk of dorp. Er zitten mensen bij mij in het team die actief zijn als ‘SchuldHulpMaatje’. Die maken een avond in de week vrij om mensen die hun administratie niet begrijpen, te helpen. Dan werk je dus al mee aan die missie.”

Wie is Leendert Bikker?

Leendert Bikker (1963) startte na zijn opleiding aan de Academie voor Journalistiek een communicatieadviesbureau. De onderneming groeide uit tot de BIKKER Communicatie Groep en werd in 1999 verkocht aan Euro RSCG Worldwide in New York, waarvan hij tot 2004 lid van de Raad van Bestuur was. Daarna begon hij onder andere BIKKER & Company te Rotterdam. Tijdens de eerste jaren van deze eeuw was hij voorzitter van ‘Europe’s 500’, de vereniging van snelgroeiende bedrijven waar hij zelf twee keer werd vermeld. Sinds begin 2017 is hij actief als directeur communicatie bij de Rabobank. “Ik heb een fascinatie voor vernieuwing, verbeelding en versnelling”, vertelde hij bij zijn aantreden. “Bovendien geef ik graag betekenis aan de dingen die ik doe.” Bikker bekleedde in de loop der jaren een uiteenlopende reeks aan nevenfuncties als bestuurder en toezichthouder in een breed spectrum aan maatschappelijke organisaties en ondernemingen. “Ik wil niet als consument door het leven gaan. Als je het kan, heb je de plicht om iets te doen voor de samenleving.” Momenteel is hij is onder meer voorzitter van de Raad van Toezicht van het Scapino Ballet en van het ROC Zadkine in Rotterdam.

Artist in residence: Arne Hendriks

Groei, groter worden; dat is iets positiefs, zo leren wij al vanaf jongs af aan. Kunstenaar Arne Hendriks (1971) onderzoekt al acht jaar hoe dat komt en draait het om: Wat als we niet steeds naar meer en groter zouden verlangen; maar krimp zouden nastreven? Met ‘The Incredible Shrinking Man’ stelt Hendriks fundamentele vragen over onze obsessie met groei. Ook met onze eigen lengte bijvoorbeeld. Hij werkt daarbij met voorbeelden van mensen, dieren en levende systemen als inspiratiebron. Banking4Food Innovation Centre, Rabo Foundation en Kunstzaken vroegen Hendriks om bij de Rabobank aan zijn onderzoek te werken. Afgelopen tijd ging hij te midden van zijn tentoonstelling in gesprek met opinion leaders uit verschillende disciplines over de vraag: ‘Wat is groei?’

De gepubliceerde interviews in de ‘Rethinking Growth’ serie, zijn in samenwerking met Arne Hendriks en schrijver Jens de Jongh.