Rethinking Growth: “De actuele economie is vergelijkbaar met de groeispurt van een puber”

Kunstenaar en internetpionier filosoferen over ‘groei’

Artist in residence bij de Rabobank, Arne Hendriks, gaat in gesprek met ‘opinion leaders’ uit verschillende kennisgebieden over de vraag: ‘Wat is groei?’ Marleen Stikker zag als pionier begin jaren 90 al de mogelijkheden en gevaren van het internet.

Momenteel is Stikker directeur van ‘Waag’, een onderzoeksinstituut voor kunst, technologie en samenleving. Als internetpionier zag ze al vroeg de kansen, maar tegelijk ook de bedreigingen van ongeremde technologische groei en de manier waarop die ons leven beïnvloedt.

Arne Hendriks: “Ik wil weten wat groei is. Net als anderen heb ik het grootste deel van mijn leven gedacht dat ik wist wat het was, en dat het in principe goed was. Maar nu twijfel ik. Daarom ga ik op zoek, door in gesprek te gaan met verschillende mensen. Binnen en buiten de bank.”

“Marleen, wat is groei?”

Marleen Stikker: “Groei is hét thema van de afgelopen decennia, maar we moeten er vanaf, oftewel ‘degrowth’. We raken echter in paniek van ontgroei of krimp omdat onze modellen, zeker de economische, gericht zijn op exponentiële groei. Die kan momenteel alleen nog maar gerealiseerd worden door merkwaardige manoeuvres die ten koste gaan van planeet, menselijke waarden of dierenwelzijn. Het natuurlijk kapitaal is al zo goed als uitgeput en omgezet in financieel kapitaal. Econome Kate Raworth geeft interessante inzichten in haar boek ‘Donuteconomie’ en onderzoek naar de herdefiniëring van groei. Ze spreekt over de huidige economie als een ‘Peter Pan-economie’, omdat die nooit als volwassen wordt beschouwd en altijd moet groeien. Raworth neemt het beeld van die oneindige groei weg en zet daar ‘maturing’ tegenover. Dus ‘volwassen worden’ door middel van ontwikkelingen als ‘versterking’, ‘verdieping’, ‘evenwicht’ en ‘verdichting’. De actuele economie is eigenlijk vergelijkbaar met de groeispurt van een puber die naar een staat van volwassenheid gebracht moet worden.”

“Wanneer was dat evenwicht er wel? En wanneer zijn we ‘out of control’ geraakt?”

“Toen ik opgroeide was er geen carrièreperspectief in het bestaande systeem, dus gingen we zelf ondernemen. Niet zoals de financieel gedreven start-ups nu, maar meer geleid vanuit de gedachte: hoe kan ik iets duurzaams gaan doen met mijn talent? Eind jaren tachtig ontstond een onafhankelijke media-scene in Amsterdam: eigen televisiekanalen, drukkerijen, evenementen, dat soort werk. De eerste pc’s kwamen, de eerste dtp-programma’s. Dat zorgde voor onafhankelijkheid. We konden onszelf organiseren en vooral dat aspect herkende ik in internet. Ik was gefascineerd door de gedistribueerde architectuur van het internet en begreep waarom het zo disruptief was. Internet organiseert macht op een andere wijze. Het stelde oorspronkelijk mensen en organisaties in staat om rechtstreeks met elkaar te communiceren zonder tussenkomst van derden. Dat is helaas door de ‘nieuwe economie’ aan het einde van de vorige eeuw en vervlechting met de kapitaalmarkt teniet gedaan.”

“Is dat in het digitale domein begonnen?”

“Het internet is synoniem geworden voor exponentiële groei. Het is een combinatie van wat er in de financiële wereld gebeurde, met de technologische ontwikkelingen. Geldcreatie, risicokapitaal, projecties over extreme toekomstige waardeontwikkeling, digitalisering, marktwerking, vergaande centralisatie door de platformen, onder andere deze ontwikkelingen hebben een turbo gezet op groei. En het denken over ‘maturing’, wederkerigheid en het zorgvuldig omgaan met resources naar de achtergrond geplaatst.”

“Het idee van de toekomst dat ons hebberig maakt, een belofte gesitueerd in een tijdperk dat altijd vooruitgeschoven ligt, vrij van realistische restricties …”

“Als je het exponentiële karakter van groei weghaalt zullen veel mensen dat zien als ‘maturing’. Groei draait in betekenis als je de consequenties ervan in de toekomst ziet; los van jezelf, tijd en plaats. Yanis Varoufakis, econoom en kortstondig Grieks minister van financiën, schreef een boek waarin hij economie uitlegt aan zijn dochter, ervan uitgaande dat je iets pas echt begrijpt als je het inzichtelijk kunt maken. Tegelijkertijd wilde hij haar laten zien hoezeer de economie ons leven beïnvloedt en de heersende theorieën eerder deel uitmaken van het probleem dan van de oplossing. Hij beschrijft onder andere dat door krediet te nemen op de toekomst, je waarde en groei naar het heden haalt, maar tegelijkertijd een deel van die toekomst verliest. Met geldcreatie uit het niets, ga je als het ware door het ‘vlies van de toekomst’, trekt die waarde naar het nu, waardoor je die toekomst uitholt.”

“Interessant dat je de combinatie maakt tussen groei en belofte. Groei als belofte voor de toekomst. Misschien zijn het wel dit soort ongrijpbare mentale constructies waarnaar ik op zoek ben via de vraag: wat is groei? We hebben het niet over de ‘accumulatie van een factor’ zoals in de economische boekjes staat, maar over een belofte. We belonen onszelf voor iets dat nog gerealiseerd moet worden; we verkopen de huid voordat de beer is geschoten.”

“Ja, en er moeten nog heel veel beren geschoten worden. Onze generatie heeft een beperkte levenstijd, dus ik denk dat de volgende generaties die beren moeten schieten. Babyboomers groeiden op in een tijdperk waarin de groei van de mondiale economie in een ongekende stroomversnelling terechtkwam. Daar plukten zij de vruchten van. Naast dat die versnelling met enorme ecologische kosten gepaard ging, gaat die belofte van ‘vermeerdering’ aan iedereen die meedoet, onverminderd door. Als een soort piramidespel, waarbij iemand een keer de rekening krijgt. Neem de huizenhype; die ongekende waardestijging van onroerend goed. Dat is een heerlijk gevoel en het is ‘zomaar’ gebeurd, door simpelweg te leven. Maar het is loszingen van kapitaal aan onderliggende waarde, het meeliften daarop en verder speculeren op de toekomst. De mensen die nu instappen, als ze al kunnen instappen, hoe gaan die hun winst halen?”

“Het is een soort piramidespel, iemand krijgt een keer de rekening”

- Marleen Stikker, internetpionier

“In de aflevering van Zomergasten waarin je afgelopen seizoen te gast was verwees je naar de film ‘The Matrix’ en de metafoor van de rode en de blauwe pil. Wie de blauwe neemt, leeft zijn comfortabele onwetende leven, wie de rode neemt, ziet de duistere achterkant van de wereld. Jij zou de rode nemen, maar pleit vooral voor een derde pil, zoals je aangaf oorspronkelijk een idee van de Sloveense filosoof Slavoj Zizek: de duistere kant zien, maar tegelijk de mogelijkheden van een andere wereld onderzoeken.”

“Ik dacht: wat zijn dat nu voor opties? Of je wilt weten hoe de werkelijkheid echt in elkaar zit en belandt vervolgens in een gevecht met de duistere krachten. Het andere scenario is dat je volledig onwetend bent, maar ook maximaal gemanipuleerd. Ik wil daar een optie aan toevoegen: op het moment dat je inziet hoe de wereld werkelijk in elkaar zit, kan je ook de regie nemen om die in positieve zin te veranderen. Dat heeft ook te maken met dat ‘maakperspectief’ waar ik het net over had, het denken in mogelijkheden. Dat komt volgens mij ook overeen met de route die jij zoekt als kunstenaar, dat je iets voor mogelijk acht en dan de weg daarnaartoe gaat vinden. En de houding van vele jongeren die actief aan een andere wereld bouwen.”

“Het spreekt me aan. Ik denk dat de realiteit steeds weer opnieuw gemaakt wordt, bijna letterlijk met iedere oogopslag. Dat biedt continue mogelijkheden en uitdagingen voor de creatieve vermogens van de mens. Ik maak voor mezelf ook een bewuste keuze om een derde weg te bewandelen. Niet alleen maar ‘voor’ of ‘tegen’, maar ‘in beweging’ of continu scheppend.”

”Ik denk dat de realiteit steeds weer opnieuw gemaakt wordt”

- Arne Hendriks, artist in residence

“Sommige mensen gedijen in confrontatie, kijk naar president Trump. Maar binnen het werken aan die ‘andere realiteit’, of het ‘nieuwe verhaal’, zijn context, verbeelding, narratieven en een gezamenlijke taal, cruciaal. Ook dat is een kwestie van ‘maturing’. Volwassen worden is óók groei, maar geeft een nieuwe invulling aan het begrip. Kijk, ik vind groei volledig legitiem en snap de lol ervan. Sneller willen en kunnen lopen dan die ander, de competitie, de volharding en het zoete succes. Daar ligt ook de vooringenomenheid van de ‘rechtse kerk’ ten opzichte van de ‘linkse kerk’. Die eerste denkt al snel: we mogen geen leuke dingen meer doen, bij de VVD mag je tenminste lachen en risico’s nemen. Maar die ‘alternatieve route’ is niet links of rechts en wil niet zeggen dat je jezelf iets moet ontzeggen. Integendeel, het gaat om het vinden van een dimensie die juist heel aantrekkelijk is, namelijk volwassen groei zonder dat die ten koste gaat van planeet en andere mensen.”

“Toen ik begon met ‘The Incredible Shrinking Man’ was dat ook vanuit de frustratie dat er geen verhalen werden verteld aan die kant van het spectrum waartoe ik mij kon verhouden. Die me verleidden tot een avontuur waar ik in wilde duiken, me wakker schudden. Niet dat ik een leider nodig heb, maar ook die waren er niet. Maar zeker ook het feit omdat het niet lukt het ‘lachen’ en het ‘avontuur’ een ‘progressief’ karakter te geven, was een belangrijke drijfveer. Omdat er daar zoveel meer schoonheid te halen valt, dan aan de destructieve ‘het maakt allemaal niets uit’- kant.”

“Ik word altijd chagrijnig als ik met mijn waarden en ideeën in een ‘links kamp’ geplaatst wordt. Omdat het nog steeds refereert aan het clichébeeld van enerzijds de brallende en hol lachende corpsbal en anderzijds de zure, activistische, idealist die de financialisering van de hele wereld probeert tegen te gaan. Die termen van ‘links’ en ‘rechts’ werken niet meer en zijn verleden tijd. Of zouden het moeten worden, want daartussenin wordt het nieuwe verhaal geschreven.”

”Die termen van ‘links’ en ‘rechts’ werken niet meer”

- Marleen Stikker, internetpionier

“Jij bent vanaf de start bij de ontwikkeling van het internet betrokken geweest. Zoals je aangaf had je vrij snel door dat er risico’s aan kleven. Daarom is er nu ook zo’n belangstelling voor je werk, omdat je gewaarschuwd hebt voor negatieve aspecten die gepaard gaan met groei van digitale technologie.”

“Het verhaal van internet is gelaagd. Mensen denken dat internet ervoor zorgt dat ze hun privacy kwijtraken, maar het is hoe de technologie is toegeëigend door businessmodellen, winstmaximalisatie en aandeelhoudersbelang. Als je nu naar het internet kijkt, zie je de kapitaalsector. Niet Amazon, of de dienst Uber, maar de kredietlijn die ze hebben. Die bedrijven hebben toegang tot miljarden en daarmee kopen ze groei. Achter hun diensten zelf schuilt een veel groter verhaal over de kapitaalmarkt, die de honger naar ruwe grondstoffen heeft ingewisseld voor een zoektocht naar het nieuwe goud: data en algoritmes. Dat gaat al lang niet meer alleen over privacy. Het hele idee van soevereiniteit is zoek. Je hebt niet alleen geen controle over je verkiezingen, je weet niet eens meer of wat je wilt is wat je zelf wilt of dat het niet meer is dan een gevolg van je filterbubbel. Of neem de algoritmes die zich in alle maatschappelijke processen nestelen. Bedrijven en overheden bespelen zo ons gedrag. We moeten als individu, maar ook als samenleving, de soevereiniteit over het internet terugclaimen. Je kunt alle technologietoepassingen maken met respect voor persoonlijke leefomgeving en identiteit. Gelukkig zijn die ontwikkelingen volop gaande.”

Stikker: “We moeten als individu, maar ook als samenleving, de soevereiniteit over het internet terugclaimen.”

“Ik vind het interessant om bij een bank artist in residence te zijn, omdat het een instituut is waar werkelijk veranderingen tot stand kunnen en moeten worden gebracht. Dat weet iedereen en toch is het heel moeilijk. Als je kijkt naar de bancaire sector, zijn er dan dingen waarvan je vraagt: ‘Waarom doen jullie dit niet?’”

“In gesprekken die ik voer met banken, krijg ik het idee dat ze veel kunnen, zolang het maar die groei binnen het bestaande systeem laat zien. Daardoor is het bijvoorbeeld bijna onmogelijk om ‘commons’ te financieren. Een common is een publieke voorziening waar mensen samen activiteiten ontplooien en daarvoor zelf nieuwe spelregels afspreken. Dat platform kan bijvoorbeeld een boerderij zijn, maar ook activiteiten op het gebied van energiewinning, onderwijs, huisvesting of zorg. Banken hebben nauwelijks mogelijkheden om deze initiatieven, die zich aan het economische marktdenken onttrekken, te financieren. Als ze dat al zouden willen, zit het niet in het reglement waar de DNB op toeziet. Dus één van de vraagstukken is: kunnen we aan nieuwe financiële instrumenten komen om initiatief dat niet op exponentiële groei gericht is wel te borgen en helpen? Lastig is dat zelfs de duurzaamheidswereld vaak op exponentiële groei is gebaseerd. Dus alle activiteiten erbinnen zijn dan circulair, behalve de waardeontwikkeling van de organisatie zelf, want die moet omhoog.”

”Zelfs duurzaamheid is vaak op exponentiële groei gebaseerd”

- Marleen Stikker, internetpionier

“Grote systemen zijn complex en kwetsbaar. Tegelijkertijd vragen zij om een enorm innovatief vermogen. Neem het voorbeeld van de dinosaurus die in een vogel veranderde. De belangrijkste evolutie naar sterkere lichte botten die nodig zijn om te kunnen vliegen zijn waarschijnlijk ontstaan toen de dinosaurus enorm was. Maar toen hij vanwege andere klimatologische omstandigheden begon te krimpen, nam hij deze kennis mee in het DNA. Uiteindelijk leidde dit tot die magische nieuwe diersoort die kon vliegen. Met andere woorden; wat kunnen we leren van deze tijd en wat is de vogel in de bank?”

“Het voorbeeld dat je geeft gaat over verdichting, verfijning en raffinement waardoor je kracht tot innovatie ontwikkelt. Een concentratie van alles wat goed is. Ik denk dat het eerste wat een bank moet doen, is zorgen dat het zijn eigen processen begrijpt, transparent is en rekenschap aflegt. Cruciaal is om de dynamiek van de kwartaalcijfers, groeiverwachtingen en aandeelhoudersrendement te herzien. De bank als een common heruitvinden. In het algemeen geldt dat we met z’n allen in een ongekende transitie verkeren en op zoek zijn naar de vogel. Ik geloof sterk in de inzet van technologie op basis van menselijke waarden, en het gebruik van kunst en wetenschappen om die vernieuwing te begeleiden. Verder pleit ik nogmaals voor de derde pil. Alleen al door het veranderde collectieve bewustzijn, kunnen we de wijze waarop de wereld gestalte krijgt, vormgeven. We zien de schaduw van een oplossing, maar de gestalte moeten we nog creëren.”

Wie is Marleen Stikker?

Marleen Stikker (1962) is opgeleid tot filosoof. In 1993 richtte ze ‘De Digitale Stad’ op, de eerste gratis toegangspoort en virtuele gemeenschap op het internet. Dat initiatief stond aan de basis van ‘Waag’: een onderzoeksinstituut voor kunst, technologie en samenleving, waarvan Stikker medeoprichter en directeur is. Hier ontwikkelt ze technologische prototypen, zoals de duurzame Fairphone en steunde FairBnB – een alternatief voor Airbnb. Als burgemeester van Amsterdam noemde Job Cohen haar ooit ‘moeder van de creatieve industrie’. Nieuwe technologieën zijn haar speelveld, tegelijk bevraagt ze deze op kritische wijze. Tegenwoordig organiseert Stikker onder meer het PICNIC Festival. Ook is ze lid van de Europese Horizon 2020 commissie 'High-level Expert Group for SRIA on innovating Cities' / DGResearch en van AcTI Nederlandse academie technologie & innovatie ‘If You Can't Open It, You Don't Own It’ (Maker’s Bill of Rights) is Stikkers credo. Ze is actief betrokken bij de Open Design en Creative Commons-beweging en gelooft dat de samenleving open technologieën nodig heeft om maatschappelijke uitdagingen aan te gaan. In 2018 was Marleen Stikker te gast bij het VPRO programma Zomergasten.

Artist-in-residence: Arne Hendriks

Groei, groter worden dat is iets positiefs, zo leren wij al vanaf jongs af aan. Kunstenaar Arne Hendriks (1971) onderzoekt al acht jaar hoe dat komt en draait het om: Wat als we niet steeds naar meer en groter zouden verlangen; maar krimp zouden nastreven? Met ‘The Incredible Shrinking Man’ stelt Hendriks fundamentele vragen over onze obsessie met groei. Ook met onze eigen lengte bijvoorbeeld. Hij werkt daarbij met voorbeelden van mensen, dieren en levende systemen als inspiratiebron. Banking4Food Innovation Centre, Rabo Foundation en Kunstzaken vroegen Hendriks om bij de Rabobank aan zijn onderzoek te werken. Afgelopen tijd ging hij temidden van zijn tentoonstelling in gesprek met opinion leaders uit verschillende disciplines over de vraag: ‘Wat is groei’? Meer over zijn project ‘The Incredible Shrinking Man’ is te vinden op www.the-incredible-shrinking-man.net.

De gepubliceerde interviews in de ‘Rethinking Growth’-serie to stand gekomen in samenwerking met Arne Hendriks en schrijver Jens de Jongh.