Rethinking Growth: “We hebben een nieuw verhaal nodig”

Kunstenaar en communicatie-expert over ‘groei’

Arne Hendriks, artist in residence bij de Rabobank, gaat in gesprek met ‘opinion leaders’ uit verschillende kennisgebieden, met de vraag: ‘Wat is groei?’ De man met de volgens Hendriks mooiste naam binnen de bank, Luke Disney, bijt het spits af.

Arne Hendriks: “Ik wil weten wat groei is. Net als anderen heb ik het grootste deel van mijn leven gedacht dat ik wist wat het was, en dat het in principe goed was. Maar nu twijfel ik. Daarom ga ik op zoek, door in gesprek te gaan met verschillende mensen. Binnen de bank en buiten de bank. Mensen waarvan ik denk dat ze me kunnen helpen in het terugvinden van dat eenvoudige oorspronkelijke weten wat groei is. De missie ‘Growing a better world together’ vereist natuurlijk dat mensen binnen de bank weten wat dit betekent. En van die kennis hoop ik te kunnen profiteren.

Luke is als Hoofd Communicatie verantwoordelijk voor de communicatie rondom ‘Banking for Food’. De eerste keer dat ik hem sprak, vroeg hij me of ik de tekst ‘Small is beautiful’ van Fritz Schumacher ken. Die ken ik zeker. Schumacher was een econoom die er nogal andere opvattingen op nahield als het gaat om schaalvergroting in het bedrijfsleven. Ik beschouw hem zelfs als een gids. Maar laten we bij het begin beginnen. Luke, hoe belangrijk is groei voor de Rabobank?”

Luke Disney: “De Rabobank is in Nederland thuisbankier van 86% van de agrarische sector. We willen wat we hier hebben opgebouwd verder laten groeien in het buitenland. We zien het als onderdeel van onze missie om boeren en de agrarische sector in het algemeen te steunen. Dát is Banking for Food. Hoe we dat precies gaan doen? Daarover zijn we nu volop in discussie.”

“We raken direct de kern, groei. Waarom moet de Rabobank groeien in het buitenland?”

“Het meest voor de hand liggende antwoord daarop is omdat daar ruimte ligt. Een andere reden is dat de balans van de bank moet groeien als gevolg van nieuwe normen en kapitaalregels na de crisis. En uiteindelijk zijn we, hoe je het ook wendt of keert, onderdeel van een systeem waarin groei van ons wordt geëist. Omdat je anders uit de markt geduwd of overgenomen wordt. De bank heeft ook geen keus omdat het een primaire verantwoordelijkheid heeft richting de klant. Wanneer die geld bij ons stalt, moeten we zorgen dat het veilig staat. Daarnaast is groei ook ‘tastbaar’. De waarde die wij hier creëren, kun je aan het eind van de dag moeilijk meten. Wél kun je aan het eind van het jaar aantonen dat er zoveel meer procent omzet is gerealiseerd. Groei als de vrucht van arbeid; als de tafel van de timmerman en het schilderij van de kunstenaar.”

”Groei binnen de bank meet je door onder de streep te kijken?”

“Ja, in het algemeen is het een kosten-batenanalyse, die moet leiden tot netto groei onder de streep. En dat is de basis van ons ‘geloof’. Want persoonlijk denk ik dat we wel getraind zijn om zo te denken. Wat is onze definitie van succes? Dat is groei. Het is een verhaal dat we elkaar vertellen. Wanneer is groei een centraal onderdeel van ons geloof geworden? Wanneer zijn we als samenleving zo gefixeerd geraakt met groei? Ik heb ‘m al een tijdje niet gelezen, maar in de bijbel vind je niets terug over ‘Gij zult groeien’.”

“Ik denk dat in onze religieuze teksten de belofte van groei en overvloed voorkomt. In het hiernamaals wordt altijd overvloed beloofd. Er worden eetlust-opwekkende wonderen verricht. Jezus die wijn uit water maakt. ‘Ik ben jouw goede herder, volg mij en ik leid jou naar grazige weiden.’ Profeet Mozes die zijn volk naar het Beloofde Land, het land van melk en honing, leidt. Het verhaal van de druiven van Canaan. Ik denk juist dat er in onze religieuze wortels een verlangen ligt naar ‘meer’. Of in ieder geval het gevoel dat je er ‘recht op hebt’. Ons verlangen groeit en daarmee de bereidheid en de energie om bepaalde keuzes te maken.”

“In religieuze teksten komt de belofte van groei in overvloed voor”

- Arne Hendriks, artist in residence

“Groei is ook iets heel natuurlijks. Maar in de natuur is groei onderdeel van een cyclus. Bomen groeien, bloeien en aan het eind van het jaar verliezen ze bladeren en in het voorjaar gaan ze weer bloeien. Dat hebben wij ook. Ondanks het feit dat we daar onze ogen voor sluiten. We zitten na jaren van krimp weer in een periode van economische groei. Daar zal ongetwijfeld weer een periode van nieuwe krimp op volgen. We zitten met een sterk groeiende wereldbevolking, dat kan ook niet eindeloos doorgaan. Is groei niet gewoon onderdeel van een cyclus? Of zou het dat moeten zijn? Er is een moment waarop groei goed is en er is een moment waarop groei niet meer goed is.”

“Als je percentages hangt aan de activiteiten binnen de bank die bijdragen aan goede groei en aan slechte groei, hoe zou dat plaatje er dan uitzien?

“Dat is moeilijk. Laat ik beginnen om te zeggen dat ik geloof dat honderd procent van de mensen hier met goede intenties naar hun werk komt. Maar zoals ik er nu naar kijk: tien procent ‘slecht’, twintig procent ‘discutabel’, tien procent ‘fantastisch’, zestig procent ‘goed’. En de hoeveelheid groei die uit die tien procent ‘slecht’ komt, is beperkt. In mijn vak, communicatie, heb ik wel helaas de ervaring dat die tien procent het plaatje zo in kan kleuren dat je de overige negentig procent niet meer ziet. Of dat de publieke opinie dat niet meer gelooft. In die twintig procent ‘discutabel’ zit naar mijn idee ook grootschalige landbouw, waarmee we vaak onder vuur liggen. Tegenstanders zeggen: monocultuur is niet goed voor de biodiversiteit. Dat snap ik heel goed. Tegelijkertijd groeit de wereldbevolking in rap tempo en zullen we die monden wel moeten voeden.”

“Dat is heel erg vanuit de mens geredeneerd. Moeten we daarentegen niet als een levend systeem leren denken? Waarin de mens onderdeel is van iets dat in balans is? Dan moet je op een gegeven moment, in ieder geval vanuit inhoudelijk standpunt, daarin een keus maken. Je kunt jezelf met grootschalige landbouw aan de kant van de mens scharen, maar doe je dat dan ook?”

“Wij redeneren vanuit onze eigen soort, dat is zeker. Terwijl twee eeuwen geleden Thomas Malthus al waarschuwde voor destructieve bevolkingsgroei. Hij stelde dat het vermogen van de mens tot bevolkingsgroei onbegrensd en veel groter is dan het vermogen van de aarde om voor de mens een bestaan te produceren. Moeten we niet gerichter zoeken naar een manier om te zorgen dat die bevolkingsgroei niet te sterk toeneemt? Die discussie hoor ik niet op dit moment.”

Luke Disney bij de kunst van Arne Hendriks. Volgens Arnes ‘krimpconcept’ heeft Luke bijna de ideale lengte.


"Zie jij jezelf ook als degene die het ‘systeem’ van de bank moet bekritiseren?”

“Ja, het kritisch bevragen van ontwikkelingen is zeker een deel van mijn rol. En we brengen dat ook in de praktijk. Zo verzamelt ons team momenteel voorbeelden onder de noemer ‘deals waar je buikpijn van krijgt’. We vragen bij mensen binnen de bank naar deals of investeringen die ze deden en waar ze achteraf spijt van hebben.”

En?

“Ik merk dat je hierover met individuen makkelijk in gesprek komt. Maar als je het structureel wilt doen, door middel van een survey bijvoorbeeld, is het een stuk moeilijker. De cultuur van de bank maakt het moeilijk om over dat soort zaken te praten. Terwijl het wel belangrijk is. Hoe gaan we anders ‘Growing a better world together’ definiëren? Het is ook verdraaid moeilijk om koers te bepalen als bank. In de missie staat groei juist aan de basis. Hoe goed die intenties ook zijn, je sluit er ook direct weer mogelijkheden mee uit. Ontwikkelingen waarin het misschien beter is wanneer de bank kleiner wordt. En dat we gaan focussen op andere dingen.”

"Shrinking a better world together."

“Ik geloof in ieder geval niet in ongelimiteerde groei. De club van Rome presenteerde al in 1972 het rapport ‘The Limits to growth: a global challenge’, waarin de uitputtingsproblematiek centraal staat. Wat zijn de grenzen aan die groei? Dat mis ik ook in de discussie over de huidige economie. We doen net of economie een exacte wetenschap is. Dat is het niet. Economie is een verhaal, een geloof, een manier van omgaan met elkaar. Als we een ander geloof hebben, dan gaan we ook andere keuzes maken.”

”Als we een ander geloof hebben, gaan we ook andere keuzes maken”

- Luke Disney, Rabobank

“Boeddhistische economie gaat uit van een holistische kijk op de economie, waarbij gebruikgemaakt wordt van andere, in eerste instantie niet-economische kennisgebieden bij het vormen van economisch beleid. Volgens boeddhistische economen kunnen rationele beslissingen alleen gemaakt worden als we begrijpen hoe irrationaliteit ontstaat. Volgens hen is het bijvoorbeeld nodig om te begrijpen waaruit hebzucht bestaat om erachter te komen dat alle rijkdommen in de wereld nog niet genoeg zijn om deze hebzucht te bevredigen.”

“Ik studeerde zelf economie. Van de helft wat ik heb geleerd is nu al bewezen dat het niet klopt. De crisis maakte ook duidelijk dat er een gat gaapt tussen de economische wereld die gedoceerd wordt op scholen en universiteiten en de wereld waarin we leven.”

“Vanuit mijn gesprekken met jonge economen lijkt er op scholen nog weinig te zijn veranderd. Nog steeds lijkt ‘modelling for continuous growth’ het uitgangspunt. Vanuit actueel economisch perspectief betekent groei vooruitgang, maar gezien vanuit een radicaal ander perspectief, het lichaam, betekent continue groei: kanker en dood. Zo heb ik meerdere gesprekken gevoerd met genetici en microbiologen zoals Hans Clevers van het Hubrecht Instituut. Clevers’ wetenschap is exact en is op zoek in welke richting cellen verder delen en groeien. Hij zegt: ‘Aan het eind van de dag moet ik altijd weer terug naar de cel om te vragen of het klopt wat ik heb bedacht.’ Economie is een sociale wetenschap waarin vanuit een geheel andere bron aannames worden gedaan. Economen hebben geen duidelijke cel om naar terug te keren.”

“De vraag is of de modellen, het bestaande instrumentarium van economisch wetenschappers, wel voldoen om de wereld van nu te begrijpen en uit te leggen. We hebben een nieuw verhaal nodig.”

Artist in residence Arne Hendriks bij zijn Rabobank-expositie


“Gek genoeg zit hem in dit ontbreken van een exact ijkpunt ook de bron van mijn optimisme, juist omdat economie een sociale wetenschap is. Dat betekent namelijk dat hoe wij over economie denken en wat we ervan vinden, uiteindelijk ook bepaalt wat het is. Op die manier kunnen we bijvoorbeeld zo’n idee van continue groei, oftewel van binnenuit opnieuw vormgeven of een totaal ander idee daar langzaam voor in de plaats proberen te brengen.”

“Ik vind het interessant dat jij jezelf een optimist noemt. Ook omdat je toch al een flinke tijd hebt verdiept in krimp. Tegelijkertijd, kun je je een pessimist noemen in de huidige maatschappij? Mag dat? Zijn er voorbeelden van succesvolle pessimisten? Zou je binnen de Rabobank kunnen werken als een zelfverklaard pessimist? We hadden het over geloof en het verhaal. We geloven ook dat dingen voortdurend beter worden. Ik weet niet of dat het geval is.”

“Ik denk niet dat ‘altijd geloven dat het beter wordt’ bepaalt of je een optimist bent of niet. Voor mij is de vraag: hoe ga ik me verhouden tot de waanideeën die er in de wereld zijn? Zoals continue groei ten koste van onze ecologie. Ik denk dat optimisme en misschien zelfs activisme een houding is om daar iets aan te doen. Pessimisme leidt vaak tot cynisme en afscheid nemen, wat juist een bron van energie vormt om bijvoorbeeld die slechte tien procent groei in stand te houden. Het functioneel gemaakt pessimisme van de risico-analist. Maar ook van de ‘trader’ die denkt: ‘Het zal mijn tijd wel duren’.”

“Mijn opa zei altijd: ‘Zorg ervoor dat je de wereld een beetje beter achterlaat dan je hem aantrof.’ Maar ik heb niet de illusie dat ik in mijn eentje nog echt grote dingen kan veranderen. Ik ben meer een realist. Zoals John Lennon zei: ‘Life is what happens to you while you are busy making other plans’. Maar wat ik niet kwijt ben is hoop dat de dingen beter worden. Ik ben een realist met hoop, een hoopvolle activist. Het hangt ook af van je perspectief. Ik maak me geen zorgen over de planeet, die gaat zich prima redden.”

”Ik denk niet dat ik in m’n eentje echt grote dingen kan veranderen”

- Luke Disney, Rabobank

“Je bedoelt een planeet zonder mensen? Je kunt niet voorbijgaan aan onze schoonheid als soort. Ik kan niet zeggen dat ik het niet prachtig vind, wat wij zijn. En dat de mens het waard is om te redden. Dat inspireert mij enorm. Omdat ik denk dat het zo haalbaar is.”

“Daar vecht ik dagelijks voor. Voor ons als bank denk ik dat we in een transitie zitten waarin groei een gezonde connotatie heeft. Groei die de maatschappij ten goede komt. Dat betekent bij Banking for Food: genoeg en gezond eten voor iedereen. Maar ja, wij weten niet alles, zeker niet binnen de bank. We zien steeds vaker dat aspecten van groei slecht zijn, maar ik ken niemand die de definitie heeft van ongezonde groei of gezonde krimp. Wat is met mate? Dat is waar we nu mee worstelen als bank, wat is groei met mate?

Ik geloof in ‘Today’s problems are yesterday’s solutions’. Dus veel van wat wij vandaag doen, is op basis van een beslissing van gisteren. Naarmate de tijden veranderen, worden sommige oplossingen problemen. Daarom kunnen en moeten ondernemers en creatieve denkers blijven innoveren. Nogmaals: de kunst is om een ander verhaal te gaan vertellen. Als bank en als maatschappij. Ik vind dat wij om te beginnen daarvoor onze eigen medewerkers moeten inspireren. Daarom is een samenwerking met jou als kunstenaar heel bijzonder.”

Wie is Luke Disney?
De in Canada geboren Luke Disney groeide op in Sydney, een klein vissers- en kolenstadje, omringd door uitgestrekte natuur en bekend om zijn koude winters. De econoom startte na zijn studie als communicatieconsultant bij verschillende bureaus en ging vervolgens aan de slag bij TNT Express. Daar was hij mede verantwoordelijk voor het programma ‘Moving the World’, een publiek-private samenwerking tussen het World Food Programme van de Verenigde Naties en TNT, gericht op het bestrijden van honger in de wereld. Later werd hij oprichter en uitvoerend directeur van ‘North Star Alliance’, een bekroonde sociale onderneming met als doel mobiele populaties, zoals vrachtwagenchauffeurs, en lokale gemeenschappen gezond en veilig te houden. Om dit te bereiken biedt North Star Alliance zorg aan in Road Wellness Centres, die op strategische plaatsen over heel Afrika zijn geplaatst. Voordat Disney aan de slag ging bij Rabobank als Hoofd Communicatie Banking for Food, was hij directeur van het INSEAD Social Innovation Centre, waar hij nog steeds als adviseur betrokken is. Luke is adviseur van het World Healthcare Forum en de Faculteit Economie van de Universiteit van Amsterdam en lid van de stuurgroep voor Stadsklooster Utrecht.

Artist in residence: Arne Hendriks
Groei, groter worden, is iets positiefs, zo leren wij van jongs af aan. Kunstenaar Arne Hendriks onderzoekt al acht jaar hoe dat komt en draait het om: wat als we niet steeds naar meer en groter zouden verlangen; maar juist krimp nastreven? Met ‘The Incredible Shrinking Man’ stelt Hendriks fundamentele vragen over onze obsessie met groei. Ook met onze eigen lengte bijvoorbeeld. Hij werkt daarbij met voorbeelden van mensen, dieren en levende systemen als inspiratiebron. De Rabobank vroeg Hendriks om bij de bank aan zijn onderzoek te werken. Afgelopen tijd ging hij te midden van zijn tentoonstelling in gesprek met opinieleiders uit verschillende disciplines over de vraag: ‘Wat is groei’?.