Wie wat bewaart, die heeft wat

Aan restproducten valt goed geld te verdienen, ontdekken steeds meer bedrijven. Met een succesvol businessmodel dragen zij een steentje bij aan het terugdringen van verspilling.

Hoe je er ook naar kijkt, voedselverspilling is een enorm issue. De cijfers zijn schrikbarend. Volgens de Wereldvoedselorganisatie van de Verenigde Naties (FAO) wordt er jaarlijks ongeveer 1,3 miljard ton voedsel verspild – genoeg om drie miljard mensen te eten te geven.

Daar komt nog bij dat deze geschatte voedselverspilling 28% van het landbouwareaal in beslag neemt, een oppervlakte- en grondwatervoetafdruk heeft van meer dan 250 km3 per jaar èn een gruwelijke 3,3 miljard ton aan broeikasgassen genereert. Ter vergelijking: als de wereldwijde voedselverspilling als land geclassificeerd zou worden, dan zou het de op twee na hoogste uitstoot van broeikasgas hebben ter wereld, achter China en de Verenigde Staten.

Als je het transport meeweegt dat nodig is om grote hoeveelheden eten en drinken over de wereld te verschepen, dan levert dit een gigantische hoeveelheid verspilde hulpbronnen op. Volgens Tristram Stuart is schrijver van het boek Waste: Uncovering the Global Food Scandal (2009) en oprichter van de wereldwijde organisatie Feedback, die strijdt tegen voedselverspilling. Volgens hem heeft ons huidige productie- en distributiesysteem veruit de grootste impact op het milieu. “Bij iedere schakel in de toeleveringsketen van voedsel is er verspilling,” stelt hij. “Miljarden dollars worden jaarlijks verkwist en dat heeft een gigantisch effect op onze leefomgeving, niet alleen vanwege het overbodige transport en de emballage, maar ook door de broeikasgassen die worden teweeggebracht door het voedsel dat wij naar afvalstortplaatsen verzenden. Maar het is op te lossen. We kunnen de beschikbaarheid van voedsel vergroten en de impact van voedselproductie verkleinen, maar om dat te doen moeten we het systeem veranderen – een systeem dat aangestuurd wordt door het maken van winst en niet het voeden van de bevolking.”

Onderliggende oorzaken

Het uitbannen van verspilling houdt in het aanpakken van de oorzaken, wat in veel gevallen niet alleen de wijze van produceren betreft, maar ook ons koopgedrag en de manier waarop voedsel wordt verkocht. Leveranciers, producenten en actievoerders zijn het erover eens dat het inkoopbeleid van de detailhandel een van de voornaamste oorzaken is van verspilling in de voedselketen. “Voedselverspilling blijft in stand door de beleidslijnen van de detailhandel en dit zal aangepakt moeten worden om een voedselketen met minder verspilling te bewerkstelligen,” zegt Carina Millstone, uitvoerend bestuurder bij Feedback. “We moeten druk op de ketel houden om supermarkten hier iets mee te laten doen, en ons blijven richten op het verminderen van voedselverspilling in hun gehele toeleveringsketen.”

Last-minute annuleringen en het op cosmetische gronden afkeuren van groente en fruit hebben een significante invloed op de hoeveelheid voedsel die wordt verspild in de keten, met als gevolg dat boeren vaak met overtollige productie blijven zitten die vervolgens weggegooid moet worden. Andere factoren, zoals recordoogsten of weersomstandigheden die de buitenkant van het product hebben aangetast, kunnen ook leiden tot verspilling. Beide zijn herkenbare problemen voor de Nederlandse Harry Luring, die een boerderij in Groningen heeft.

“Wij hadden een recordoogst aan pompoenen dit jaar,” vertelt Luring. “We hebben 30% boven het gemiddelde geproduceerd. Maar de pompoenen raakten beschadigd door een hagelbui, wat resulteerde in een pukkelig uitziende schil. Ze waren prima te eten, maar onverkoopbaar.”

Pukkelpompenen en bier van brood

Er zijn al veel ondernemers die juist een wereld van mogelijkheden zien om producten die eigenlijk bestemd waren voor de vuilnisbak, om te vormen naar producten die wat waard zijn. Wereldwijd gebruiken voortuitstrevende ondernemingen overschotten om voedingsmiddelen te ontwikkelen. En met veel succes.
De onverkoopbare pompoenen van Harry Luring werden uiteindelijk van de vuilstort gered door het bedrijf Kromkommer, dat soep maakt van misvormde groenten. Hun producten zijn verkrijgbaar bij meer dan 50 detailhandelaren in Nederland. Kromkommer heeft inmiddels een netwerk opgebouwd van telers, winkels, restaurants en klanten – de Krommunity – dat alle schakels in de voedselketen bij elkaar brengt om overtollige oogsten te herdistribueren naar plekken waar deze het hardst nodig zijn.

Kromkommer is slechts één voorbeeld van de vele ondernemingen die waarde creëren uit overtollige producten. Een ander beroemd en ook zeer gewaardeerd merk is het Engelse Toast Ale, dat geïntroduceerd werd door Tristram Stuart. Toast Ale gebruikt oud brood voor het brouwen van bier. Dit brood is goed voor een derde van het graag dan anders nodig zou zijn voor het brouwproces. Het effect is tweeledig: enerzijds spaart Toast Ale hiermee hulpbronnen uit die nodig zijn voor het telen van gerst, anderszijds voorkomt het verspilling van brood. Daarbij gaat 100% van de winst uit de bierverkoop naar Feedback, wat de organisatie helpt om haar strijd tegen verspilling voort te zetten.
“Ongeveer 44 procent van het brood dat wordt geproduceerd in het Verenigd Koninkrijk gaat verloren”, stelt Stuart. “Wij vroegen ons af of we een deel daarvan niet zouden kunnen gebruiken om bier te maken. Duizenden jaren geleden werd bier al op deze manier gemaakt, dus waarom nu niet? We ontwikkelden ons recept samen met een brouwer van Brussels Beer Project, die al was begonnen met het gebruiken van overtollig brood in zijn bier. We hebben nu een kernassortiment van drie bieren – een blond bier (ale), een IPA (Indian Pale Ale) en een pils.”

Toast Ale heeft inmiddels de aandacht getrokken van de rest van de wereld en brouwt nu bier in New York, Rio de Janeiro, IJsland, Kaapstad en iedere uithoek van het Verenigd Koninkrijk. Het bedrijf beheert ook een social impact investeringmaatschappij onder de naam Equity for Good, die erop toeziet dat over de hele wereld Toaste Ales methode van bier brouwen onder licentie wordt gebruikt door ambachtelijke microbrouwerijen. De mogelijkheden om verspilling te reduceren en het effect dat wij op het milieu hebben is enorm,” voegt Stuart toe. “Als een derde van al het graan dat op dit moment bij het bierbrouwen wordt gebruikt zou worden vervangen door overtollig brood, dan bereik je niet alleen een wezenlijke vermindering van verspilling, maar reduceer je ook de benodigde hulpbronnen zoals land, transport en water die anders nodig zijn om dat graan te verbouwen.”

Duurzaamheid verkoopt

Hannah McCollum heeft ChicP opgezet omdat zij geschokt was door de hoeveelheid voedselafval in de commerciële cateringbusiness. Haar bedrijf produceert een kernassortiment van drie soorten humus, waarvoor groente en fruit worden gebruikt die ongeschikt zijn verklaard voor verkoop in de supermarkt. “Ik wilde boeren helpen die regelmatig te veel produceren en van wie de producten worden afgekeurd”, vertelt McCollum. “Ik ben begonnen om deze producten naar markten te brengen, maar nu het bedrijf is gegroeid ben ik overgestapt naar het bevoorraden van groothandelaren met ingrediënten. Uiteindelijk wil ik rechtstreeks met de boeren zakendoen. Het gaat ons niet alleen om het oplossen van het overschot. Wij hebben het ook over bewustwording. Mensen gooien een hoop eten weg, terwijl zij het zouden kunnen hergebruiken. Dus een van onze doelen is het geven van voorlichting, zodat we allemaal een verschil kunnen maken.”

Voor Snact, een Engels bedrijf dat overtollig fruit omtovert tot heerlijke snacks, is duurzaamheid een overkoepelend doel in de bedrijfsvoering. “Wij hebben de naam dat wij overtollige producten gebruiken, dus worden wij nu door leveranciers benaderd die hun restpartijen kwijt willen”, vertelt mede-oprichter Michael Minch Dixon. “Vanaf het moment dat wij in 2013 zijn begonnen, hebben wij vermoedelijk meer dan 150 ton fruit van de afvalbak gered.”

Als duurzaamheid je boodschap is, verwachten consumenten vaak een totaalpakket, heeft Dixon gemerkt. Het bedrijf probeert om hier zo veel mogelijk in te voorzien. Duurzaamheid is in het team verankerd. Niet alleen hergebruikt Snact daar waar mogelijk hulpbronnen – afgedankte bananenschillen worden bijvoorbeeld gebruikt om diervoeding te maken – maar is het ook een van de eerste snackproducenten die volledig composteerbare verpakking gebruikt. “Als organisatie hebben wij ons gecommitteerd aan meer dan het oplossen van een afvalstroom. We kijken nu naar andere zaken de wij kunnen aanpakken, van duurzame energie tot het ontwikkelen van meer toepassingsmogelijkheden voor de overschotten.”

Opkomende markt

Terwijl geen van deze organisaties hoge volumes produceert, zijn zij in de afgelopen jaren wel allemaal gegroeid. Dit sterkt het vermoeden dat de markt voor producten die gemaakt zijn van ‘ gered’ voedsel zich in groeiende populariteit mag verheugen.

Toast Ale heeft in de twee jaar dat zij opereert een fenomenale groei laten zien, met een verkoop die groeide van €58.500 in 2016 naar een bedrag van naar schatting meer dan €303.750 in het lopende financiële jaar 2017.

“De markt voor ambachtelijk bier breidt sterk uit, aangedreven door een marktsegment waarbinnen men zich zeer bewust is van zaken als duurzaamheid en verkwisting”, vertelt Tristram Stuart. “Onze doelgroep is tussen de 26 en 44 jaar oud, verdient een gemiddeld inkomen en woont in verstedelijkt gebied. Zij zijn sociaal bewust en hebben een sociaal verantwoordelijkheidsgevoel.” Het is deze generatie die de groei in de markt lijkt aan te wakkeren, zoals Michael Minch Dixon stelt. Hoewel het nog onontgonnen terrein is, groeit de markt voor ethische producten en geven consumenten er meer geld aan uit”, vertelt hij. “Onze producten hebben een positieve boodschap die steeds populairder wordt, speciaal bij de millenniumgeneratie. Maar naast een goed gevoel, moet je ook een goed product afleveren.”

Topje van de ijsberg

Hoewel de mark en de ondernemers die hier opereren in de lift zitten, zijn de meeste stakeholders het erover eens dat deze initiatieven statistisch gezien slechts een zeer geringe impact hebben op het terugdringen van wereldwijde verspilling. Kromkommer, Toast Ale, ChicP, Snact en de veelheid aan andere bedrijven die innovatieve oplossingen naar de markt brengen, kunnen een belangrijke rol spelen om het overschot te bestrijden, maar er is veel meer nodig om de grotere problemen op te lossen.

“Zero Waste Europe, een ngo die zich toelegt op het bestrijden van verspilling op diverse terreinen, publiceert in januari 2018 een rapport over voedselverspilling. Een van de auteurs, Ariadna Rodrigo, stelt: “Sociale, maar ook andere bedrijven die overtollige producten gebruiken, kunnen helpen om verspilling te reduceren en wellicht ook mensen inspireren om hun gedrag te veranderen. Maar om echte verandering te bewerkstelligen, is volgens ons wet- en regelgeving nodig, die toegepast moet worden op zaken als het inkoopbeleid van supermarkten, verpakking, plaatselijke afvalinzameling en de uiteindelijke afvalverwerking. In alle fases van de voedselketen moet duurzaamheid makkelijker en goedkoper worden. Dat is niet iets wat individuen of kleine organisaties alleen kunnen bereiken.

Voor producenten zoals Toast Ale is het de uitdaging om een duurzame onderneming van de grond te tillen en het voortouw te nemen. “Het zal ons nooit lukken om al het overtollige brood van elke bakker en supermarkt ter wereld in te zamelen”, zegt Tristram Stuart. “Toch proberen we zo veel mogelijk impact te hebben door met licenties te werken en onze receptuur te delen, door onze boodschap uit te dragen op onze verpakkingen en door onze winst te investeren in organisaties die zich richten op het bestrijden van voedselverspilling. “