De huidige uitdagingen voor de agrofoodsector

In het huidige economische model zijn ecologie en andere elementen van brede welvaart nog onvoldoende onderdeel van de dominante verdienmodellen in de sector. Hierdoor sturen deze modellen vooral op het minimaliseren van de kostprijs, ook als dat ten koste gaat van brede welvaart, inclusief ecologie.

De land- en tuinbouw legt een relatief groot beslag op de beschikbare milieugebruiksruimte. Dat is de hoeveelheid ruimte die menselijke activiteiten kunnen innemen zonder het milieu blijvend te belasten.

De milieugebruiksruimte is grofweg op te delen in lucht, water, bodem en biodiversiteit. Bij lucht gaat het vooral om de uitstoot van broeikasgassen, stikstof en fijnstof. De kwaliteit van water wordt belast door het uitspoelen van meststoffen en resten van gewasbeschermingsmiddelen. Daarnaast daalt de beschikbaarheid van water door irrigatie. Deze uitstoot en onttrekkingen hebben vervolgens weer invloed op de bodem, bijvoorbeeld op de structuur, samenstelling en het bodemleven. Ook bodemverdichting is een belangrijk aandachtspunt, met negatieve gevolgen voor gewasopbrengst, waterhuishouding en bodemleven. Tot slot heeft al deze belasting ook gevolgen voor de biodiversiteit: de kwaliteit van natuur en landschap wordt beïnvloed en bepaald door de staat van lucht, bodem en water.

De emissies de Nederlandse land- en tuinbouw zijn de afgelopen decennia al fors gedaald. Bovendien is natuurinclusieve landbouw voorzichtig bezig aan een opmars. Toch is er nog werk aan de winkel: toekomstig beleid bepaalt dat de uitstoot de komende vijf tot tien jaar met 20 tot 40 procent verder omlaag moet. Om deze doelen te halen, is een combinatie nodig van managementmaatregelen, innovatie, extensivering en verdere uitbreiding van natuurinclusieve land- en tuinbouw. Voor agrarische ondernemers betekent dit dat we in de toekomst drie dominante bedrijfstypen verwachten: hoogproductieve of higtech bedrijven, natuurinclusieve bedrijven en multifunctionele landbouwbedrijven. Lees meer achtergrond en analyse over de druk op de milieugebruiksruimte in ons artikel Landbouwtransitie: de krimpende milieugebruiksruimte vraagt verdere aanpassingen.

In een onzekere wereld groeit het belang voor Nederland en de Europese Unie (EU) om zelfstandig en duurzaam te voorzien in de eigen voedselproductie en -voorziening. Door klimaatverandering is bovendien de vraag wat en waar straks nog geproduceerd kan worden.

De Nederlandse overheid erkent dit en stelt dat beleid moet bijdragen aan het behoud van productiecapaciteit, de bescherming van kritieke ketens en ruimte voor innovatie en verduurzaming, met name op Europees niveau. Rabobank ondersteunt deze koers. Het is belangrijk dat Europa haar afhankelijkheid van importen van buiten de EU verkleint, bijvoorbeeld als het gaat om soja, kunstmest en aardgas. Tegelijkertijd is het van belang dat de EU zorgt voor voldoende lokale productiecapaciteit, inclusief landbouwareaal. Dit is essentieel tegen de achtergrond van extensievere productie in een volhoudbaar systeem.

Een van de grootste uitdagingen in het voedselsysteem is de gezondheid van de consument. Volgens het Nederalnds Huisartsen Genootschap bedragen de jaarlijkse zorgkosten als gevolg van een ongezond voedingspatroon ongeveer 6 miljard euro. In combinatie met toenemende vergrijzing is dit op termijn niet meer te dragen.

Voor voedselproducenten ligt hier een duidelijke opdracht: werk toe naar een gezonder aanbod. Dat kan door bestaande producten gezonder te maken, denk aan het verminderen van suiker, zout en ongezonde vetten. Minstens zo belangrijk is het vergroten van kennis en bewustwording bij consumenten. Heldere informatie op verpakkingen, betrouwbare keurmerken en slimme prikkels kunnen mensen helpen om gezondere keuzes te maken.

Daarnaast ligt er een kans om voedselonderwijs structureel op te nemen in het basis- en middelbaar onderwijs. Zo groeit een nieuwe generatie op met de kennis om gezondere én duurzamere keuzes te maken.

Ook samenwerking tussen de voedsel- en zorgsector is cruciaal. Een gezondere voedselomgeving kan toekomstige zorgkosten beperken. We verwachten bovendien dat de overheid actiever zal sturen op gezonde voeding, bijvoorbeeld via btw-verlagingen, accijnzen of andere maatregelen. Uiteraard biedt dit kansen voor agrarische sectoren die hierop willen inspelen.

Nederland loopt wereldwijd voorop in agrarische innovatie. Die voorsprong moeten we koesteren en benutten. Van precisieveredeling tot gebruik van satellietdata, van variabele inputtechnieken tot robotisering en van digitale platforms tot innovatieve managementmaatregelen: innovatie is belangrijk voor een volhoudbare en weerbare land- en tuinbouwsector in Nederland. Innovatieve managementmaatregelen worden al volop toegepast. Denk aan Renure, ammoniakwassers, Lelysphere en eiwitarm voer.

Soms leidt innovatie rechtstreeks tot verduurzaming – bijvoorbeeld omdat daardoor chemische gewasbescherming, energieverbruik of emissies afnemen. In andere gevallen opent innovatie de deur naar geheel nieuwe markten, producten en verdienmodellen. Denk aan alternatieve eiwitten of nieuwe concepten en ketens, zoals de Edamame of Lupine-ketens. Ook kan innovatie de kostprijs in de reguliere productie verlagen en de efficiëntie en weerbaarheid van bedrijven vergroten. Bijvoorbeeld via automatisering, robotisering, data en kunstmatige intelligentie.

Een deel van de noodzakelijke innovaties kan de ondernemer niet terugverdienen in de markt, terwijl deze wel bijdragen aan het maatschappelijk nut. Voor zulke innovaties is het belangrijk dat overheid en ketenpartijen meehelpen, om zo de true value te verhogen en de ondernemer daarvoor te belonen. In algemene zin geldt voor innovaties dat samenwerking tussen partijen nodig is om validatie, vergunningverlening en financiering ervan mogelijk te maken.