“We zijn geobsedeerd door groei”

Interview met kunstenaar Arne Hendriks

Wij zijn geobsedeerd door groei, vindt Arne Hendriks, kunstenaar en artist in residence bij de Rabobank. Met zijn kunstproject The Incredible Shrinking man onderzoekt hij al acht jaar of we een situatie van overvloed tegemoet kunnen krimpen.

Hendriks is een grote vriendelijke reus van 1.95 meter. Die lichaamslengte is een trigger geweest voor zijn kunstproject The Incredible Shrinking Man, waar hij al acht jaar aan werkt. Hij merkte steeds vaker de nadelen van lang zijn. “Elke centimeter boven 1.55 meter haalt twee tot zes maanden van je levensverwachting af”, ontdekte Hendriks onder meer. Het viel hem op dat er veel verhalen zijn over de voordelen van groot en maar heel weinig over de voordelen van klein blijven. Met The Incredible Shrinking Man stelt Hendriks fundamentele vragen over onze obsessie met groot, groter, grootst. Hij werkt daarbij met voorbeelden van mensen, dieren en levende systemen als inspiratiebron.

Kunstenaar Arne Hendriks

Wat wilt u met uw onderzoek bereiken?

“Tegenover de huidige succesverhalen over méér wil ik verhalen zetten die gaan over de nadelen van groei en de voordelen van krimp. Om de balans weer een beetje terug te brengen.”

Zoals het verhaal dat het voor een mens niet gezond is om al te groot te groeien?

“Inderdaad. Robert Wadlow, met 2.72 de langste mens die ooit op aarde heeft geleefd, stierf op zijn 22ste aan een ontstoken blaar op zijn enkel. Hij bleef maar groeien als gevolg van een tumor op de hypofyse, die het groeihormoon aanmaakt. Zijn lichaam had niets over om de infectie te bestrijden.”

Maar lang zijn heeft toch ook voordelen?

“We moeten oorzaak en gevolg niet door elkaar halen. Wij worden lang omdat we onder perfecte condities opgroeien. Dat betekent niet dat het ook gezond is om lang te zijn. Een plant in een kas kan onder perfecte condities heel groot groeien. Maar als die condities veranderen, dan is die plant als eerste kassiewijle. Onze lengte – in Nederland wonen de langste mensen ter wereld – maakt ons kwetsbaar nu grondstoffen steeds schaarser worden.”

“Lang zijn is niet per se gezond. Het maakt ons kwetsbaar”

- Arne Hendriks, artist in residence bij de Rabobank

Wat is er mis met hoe wij ons verhouden tot groei in de economie?

“Groot en veel vinden we bijna per definitie goed. Terwijl we kunnen zien dat het streven naar steeds maar meer een enorm beslag legt op onze planeet. Het publieke domein wordt verteerd door onze obsessie met groei. Van een lichaam leren we: groeien is goed, tot een bepaald evenwicht is bereikt. Economische groei is niet meer is dan een optelsom van consumptie, inclusief verspilling.”

Waarom blijven we zo volharden in die obsessie met groot en groei?

“In ons waardesysteem is groot gekoppeld aan maatschappelijk succes. Dat zie je niet alleen aan grote huizen en auto’s. Bij ons overheerst ook het biologisch verlangen naar groter. Vrouwen voelen zich aangetrokken tot lange mannen. Wie lang is, verdient meer en maakt gemakkelijker carrière. Kleine mannen maken ruimte voor lange mannen die het daardoor gemakkelijker hebben.”

Wat zou krimp ons kunnen brengen?

“Stel je toch voor dat we onze angst voor krimp overboord kunnen zetten en creatief leren omgaan met het idee van kleiner, van minder, van krimp. Dan heb je het plotseling over een heel andere wereld. Dat onderzoek ik met The Incredible Shrinking Man. Bij dieren heb je soorten zoals de Roodoogmakikikker, waarvan het vrouwtje een sterke voorkeur heeft voor een kleine man. Dat is interessant. In de evolutie zijn er altijd die twee mogelijkheden, groter worden, of kleiner worden.”

Is dat voor de mens ook een evolutionaire optie?

“Ja. Zo is een oeroude menssoort Homo floresiensis op het Indonesische eiland Flores van gemiddeld anderhalf naar één meter gekrompen. Misschien komt dat omdat de angst weg was om opgegeten te worden. Ik denk wel eens dat we als mens zo groot aan het worden zijn vanwege die enorme onderlinge competitie. Kunnen we niet een beetje ontspannen met z’n allen?”

“Anderhalve meter is volgens mij de ideale maat voor mensen”

- Arne Hendriks, artist in residence bij de Rabobank

Wat voor inzichten heeft The Incredible Shrinking Man u tot nu toe opgeleverd?

“Interessant blijft dat we al lang voorbij onze optimale maat zijn gegroeid. Anderhalve meter is volgens mij de ideale maat. Ik zou dan nog maar de helft wegen van wat ik nu weeg en aanzienlijk minder eten. Het is niet de vraag of krimpen mogelijk is, maar of we het willen. Daarvoor zijn meer verhalen nodig waarin aan minder meer waarde wordt toegekend. Deze zomer was ik bijvoorbeeld te gast bij een gemeenschap in Indonesië die woont langs de Ciliwung, een rivier die door Jakarta stroomt. De gevels van hun huizen lagen direct aan het water. Zij moesten daar eigenlijk weg omdat de overheid vijf meter ruimte wilde scheppen langs de oevers. Zij konden naar vervangende woonruimte verhuizen, maar de meeste mensen wilden dat absoluut niet. Een groot deel van de gemeenschap bleef en deed een krachtig tegenbod: ze leverden een deel van hun huizen in. Die krompen van zes naar drie meter. Hierdoor ontstond voor de deur plotseling een extra publieke ruimte, waar ze met elkaar allerlei nieuwe initiatieven ondernemen, zoals urban farming en een park. Het inleveren van bezit heeft zo sociale rijkdom opgeleverd.”

Denkt u dat verhalen over ‘minder’ mensen aanspreken?

“Absoluut. Alle geloofsovertuigingen prediken eenvoud. In de westerse maatschappij is ongetwijfeld een groot verlangen naar eenvoud: minder gedoe, minder bureaucratie. Meer genieten van wat er wel is.”

Wat kan de Rabobank met uw bevindingen?

“Ook bij de bank voel je een verlangen naar verandering. Men wil zorgvuldiger en veel verstandiger omgaan met wat we hebben. Bij de Rabobank luidt mijn onderzoeksvraag: wat is elegant gebruik van natuurlijke bronnen en de kracht van mensen? Daar ben ik naar op zoek. Ik ga in gesprek. Ik stel vragen. Ik doe een voorzetje via een kunstwerk of een uitspraak. Tijdens een talkshow spraken we bijvoorbeeld over overvloed in de landbouw. We kwamen samen tot de conclusie dat ondanks dat we al ruim 10.000 jaar landbouw beoefenen, we nog steeds niet weten hoe we met overvloed moeten omgaan.

“We weten nog steeds niet hoe we met overvloed moeten omgaan”

- Arne Hendriks, artist in residence bij de Rabobank

Waar blijkt dat uit?

Neem bijvoorbeeld de oogst van witte kolen. Die is op dit moment te goed, waardoor er veel kool op het land blijft liggen. Gewoon omdat het niet genoeg waard is. Op het moment dat monetaire waarde zo dominant wordt dat we niet in staat zijn andere waarden naar voren te schuiven, dan gaat er iets mis. We onderzoeken dat vraagstuk nu verder. We kochten de witte kolen van boer Krispijn. De Rabobank adopteert er 1.000 en nu onderzoeken we welke andere waarden we kunnen aanspreken, zodat er geen verspilling plaatsvindt. Het is een sobere groente met mooie mogelijkheden.”

Uit Arne Hendriks witte kolen project

Wat heeft dat voor nut?

“Ik wil persoonlijke instrumenten hebben om met dit soort situaties om te gaan. Voor de bank – met zijn coöperatieve en agrarische wortels – denk ik dat het goed is om te laten zien dat men op dit vraagstuk verschil wil maken, samen met klanten. De bank is de grootste financier op voedselgebied en kan radicaal landschappen veranderen. Het is heel goed mogelijk om mee te werken aan minder verspilling en een betere benutting van het bestaande. Dan krimp je vanzelf eigenlijk al overvloed tegemoet.”

Artist in residence: Arne Hendriks

Banking4Food Innovation Centre, Rabo Foundation en Kunstzaken vroegen kunstenaar Arne Hendriks om bij de Rabobank aan zijn onderzoek te werken. Hij nodigde alle medewerkers uit om met hem in gesprek te gaan rond de vraag: what is smart use of natural and human resources in food? Hij werkt nog tot de zomer samen met de bank aan dit thema. Meer over zijn project The Incredible Shrinking Man is te vinden op www.the-incredible-shrinking-man.net. Op 7,8,9 en 10 februari kun je in Amsterdam bij Arne Hendriks en chef Thorwald Voss aanschuiven voor een uitbundig kooldiner met o.a. zuurkoolkroketten, koolsushi en kimchi pizza.