Wetgeving dwarsboomt innovatieve gen-techniek CRISPR-Cas

De EU roept revolutionaire technologie een halt toe

Gewassen geproduceerd met nieuwe gen-bewerkingstechnieken vallen onder dezelfde strenge wetgeving als conventionele genetisch gemodificeerde organismen (ggo’s). Teloorgang van de Europese innovatiegeest, vindt microbioloog John van der Oost.

Van der Oost, microbioloog aan de Universiteit Wageningen, is een van de onderzoekers die de mysteries van de gen-bewerkingstechnologie ‘CRISPR-Cas’ heeft ontrafeld. CRISPR-Cas maakt het mogelijk om genetisch materiaal te bewerken. Hierbij wordt het DNA doelgericht aangepast. Wetenschappers kunnen zo bijvoorbeeld bepaalde eigenschappen van planten activeren of verwijderen. Van der Oost ontving de prestigieuze Spinozaprijs voor zijn werk met de nieuwe veredelingstechnieken en is fervent verdediger van de technologie.

Een ‘buitensporige’ uitspraak

Van der Oost beschrijft de Europese status van CRISPR-Cas als ‘buitensporig’. Verleden jaar deed het Europese Hof uitspraak dat nieuwe plantveredelingstechnieken onder dezelfde regulatie vallen als andere ggo’s in Europa. Door die uitspraak zijn er nu strikte regels voor het op de Europese markt brengen van producten die zijn gekweekt of ontwikkeld met behulp van CRISPR-Cas. We spreken dan vooral over groentes en plantaardige producten. “Het is ongelofelijk dat deze technologie als onveiliger te boek staat dan de reguliere veredelingstechnieken”, zegt Van der Oost.

Het frustreert de microbioloog dat de wetgeving in de EU conservatiever is dan in de VS of Japan. “In die landen gaat de ontwikkeling onverminderd door. De uitspraak is funest voor de concurrentiepositie van Europa. Het Hof straft innovatie af en kiest de kant van mensen die alles bij het oude willen houden.”

“Dit is funest voor de concurrentiepositie van Europa”

- John van der Oost, Universiteit Wageningen

CRISPR-Cas is een baanbrekende ontwikkeling. “Het is ongelofelijk hoeveel toepassingen er mogelijk zijn met CRISPR-Cas. Het kan gebruikt worden voor plantenveredeling, maar ook voor microbiologie – bijvoorbeeld de productie van biogassen of medicatie – of gentherapie.” Volgens van der Oost is het even veilig als de huidige plantenveredelingmethodes.

Een turbotomaat

Hij illustreert de veiligheid van CRISPR-Cas met een tomatenkweekvoorbeeld. “De tomaat die nu in onze supermarktschappen ligt, is het resultaat van het jarenlang doorkweken van de wilde tomaat uit het Andesgebergte. Dat gebeurde volgens klassieke methodes. Door de jaren heen werd het DNA van verschillende tomaten aangepast; allereerst door soorten te kruisen, in de afgelopen vijftig jaar door het blootstellen van zaden aan bestraling of chemische substanties. Onze huidige supermarkttomaat wijkt, na al deze bewerkingen, genetisch slechts twee procent af van de oorspronkelijke wilde variant. CRISPR-Cas kan dezelfde tomaat creëren, maar daarvoor zijn geen tientallen jaren bewerking nodig; de nieuwe technologie kan de supermarkttomaat in turbotempo realiseren. Ik vind het onvoorstelbaar dat CRISPR-Cas als onveiliger gezien wordt dan andere kweektechnieken die veel meer wijzigingen aanbrengen in het genetisch materiaal.”

'Het is onvoorstelbaar dat CRISPR-Cas als onveiliger wordt gezien”

- John van der Oost, Universiteit Wageningen

Sommige aanpassingen van de CRISPR-Cas-methode kunnen ook spontaan ontstaan, in de natuur, voegt Van der Oost toe. Hij vindt dat de EU te veel aandacht besteedt aan het proces van de nieuwe genbewerkingstechniek. “Het gaat niet om het proces, maar om het eindproduct. Met CRISPR-Cas kweken we met minimale aanpassingen een nieuwe tomaat die de oorspronkelijke soort op allerlei fronten overstijgt.”

Biodiversiteit

Van der Oost ziet dat CRISPR-Cas ook aantrekkelijk kan zijn voor de biodiversiteit en genetische variatie. “Omdat we de kenmerken van tomaten heel precies kunnen vaststellen, kunnen we op basis van wilde soorten veel verschillende nieuwe types ontwikkelen.” Het voordeel hiervan is niet alleen dat enkele nieuwe soorten bestand zijn tegen bacteriën en schimmels; het komt ook de smaak, voedingswaarde en opbrengst ten goede.

“Als we in de toekomst meer voedsel moeten produceren, kunnen technieken zoals CRISPR-Cas het verschil maken. Oók op plekken waar het nu lastig is om voedsel te verbouwen.” Gewassen die bestand zijn tegen zout water of droogte zijn een goed voorbeeld: “Als je het gen kent dat verantwoordelijk is voor dat specifieke kenmerk, is het relatief simpel om dat met CRISPR-Cas aan te passen.”

“Veranderingen in DNA zijn een natuurlijk verschijnsel”

- John van der Oost, Universiteit Wageningen

Ethische dilemma’s

CRISPR-Cas zorgt niet alleen voor een revolutie in de plantenveredelingswereld, maar kan ook menselijke ziektes voorkomen of genezen. “Als we dat soort dingen kunnen realiseren zonder fouten te maken, is er in mijn optiek niets tegen deze technologie”, zegt Van der Oost. “We moeten alleen wel zeker weten dat er geen negatieve bijeffecten ontstaan.” Hij haalt het recente voorbeeld van de Chinese tweeling aan, die geboren werd nadat hun embryo’s bewerkt waren met CRISPR-Cas. De wetenschappelijke wereld verzette zich massaal tegen deze premature toepassing van de technologie. “Als zoiets misgaat is het niet alleen tragisch voor de baby’s, het kan ook leiden tot een significante vertraging in de ontwikkeling van de technologie.”

Er bestaan ethische bezwaren tegen CRISPR-Cas, maar Van der Oost vindt deze grotendeels ongegrond. “Tegenstanders beroepen zich op onwetenschappelijk materiaal. Daarom moeten we blijven uitleggen hoe het werkt, dat het veilig is en dat verandering in DNA een natuurlijk verschijnsel is.” De microbioloog gaat met een deel van het geld dat hij won met de Spinozaprijs langs middelbare scholen, waar hij de discussie over gentechnologie aanzwengelt. “Als we uitleggen hoe de technologie werkt, moeten we bij de basis beginnen. In Europa zitten de discussies en meningen rondom ggo muurvast. Zowel voor- als tegenstanders staan met hun hakken in het zand. Ook politici lijken de wetenschappelijke feiten niet te kennen. Ik zou graag met ze spreken om het uit te leggen.”

”Ook politici lijken de wetenschappelijke feiten niet te kennen”

- John van der Oost, Universiteit Wageningen

De heersende opinie is bovendien dat ggo grote bedrijven als Bayer bevoordeelt. Van der Oost: “De wetgeving van het Hof speelt deze grote bedrijven compleet in de kaart. Kleinere bedrijven kunnen niet voldoen aan de strenge veiligheidsvoorwaarden voor CRISPR-Cas vanwege het hoge kostenplaatje. Grote bedrijven hebben die middelen wél.”

Om een middenweg te vinden in die discussie, stelt Van der Oost voor om een lijn te trekken bij het implementeren van vreemde genen. Veranderingen aanbrengen in bestaand DNA moet volgens hem echter mogelijk zijn. Eenvoudige aanpassingen waarbij genen worden uitgeschakeld komen immers ook voor in de natuur, benadrukt hij. Die zouden volgens hem geen deel mogen uitmaken van de ggo-wetgeving. “Zo werkt het in de VS en Japan. Het lijkt mij niet meer dan een redelijke afspraak om zo toch nog de vele voordelen van CRISPR-Cas te kunnen benutten.”

F&A Next

Op 15 en 16 mei vindt in Wageningen F&A Next 2019 plaats. Van der Oost spreekt daar over de effecten van de EU-wetgeving op innovatie en landbouw tijdens zijn lezing ‘Embrace gene editing: EU versus Rest of World’. Dit eerste food- en agri-innovatie-event in Nederland verbindt innovatieve food- en agri-startups met investeerders. Interesse? Inschrijven kan hier.